Açıklamalı Deyimler Sözlüğü 1

Deyimler Ve Anlamları – En Çok Kullanılan, Kısa, Kalıplaşmış Deyimler Sözlüğü Ve En Güzel Deyim Örnekleri.

Aba altından sopa / değnek göstermek: Üstü kapalı, imâlı sözlerle korkutmak, tehdit etmek. “Odanızı toplamazsanız olacaklara karışmam diyerek aba altından değnek gösteriyordu.”

Aba vakti yaba, yaba vakti aba: Kişinin ihtiyaçlarını mevsiminden, sezonundan, vaktinden önce ucu olduğu zamanda karşılaması.

Abacı, kebeci, ara yerde sen neci?: Olay ve konu hakkında yeterliliği, yetkisi olmayan kişiler için “Sen neden karışıyorsun?” anlamında kullanılır. Açıklamalı Deyimler

Abayı yakmak: Bir kimseye gönlünü kaptırmak. “Bizim oğlan komşu kızına abayı yakmış.”

Abbas yolcu: 1) Yolculuğa çıkmaya kararlı. 2) ölmek üzere olan kimse için şaka yollu söylenir.

Abdestinden şüphesi olmamak: Kötü bir iş yapmadığına emin olmak.

Abes kaçmak (söz) : Söylenilen sözün ortama, konuya uygun olmaması. “İş toplantısında akşamki maçtan bahsetmesi abes kaçtı.”

Abesle iştigal etmek: Yersiz, yararsız, boş ve anlamsız şeylerle vakit geçirmek.

Abuk sabuk konuşmak: Düşünmeden, birbiriyle ilgisi olmayan, tutarsız, saçma sapan söz söylemek. “Yeter artık, abuk sabuk konuşmalarına daha fazla dayanamayacağım.”

Abur cubur: Yararlı olup olmadığı düşünülmeksizin rast gele yenen, yemek yerini tutmayan yiyecekler. “Çocukların karnını ne diye abur cuburla dolduruyorsun?”

Aceleye getirmek (dara getirmek): 1) Bir işi gerektiği gibi yapmayıp, zaman darlığından yararlanarak birini aldatmak. “Tezgâhtar aceleye getirerek gömleğin defolusunu vermiş.” 2) Zaman darlığı sebebiyle gereken özeni göstermemek. “Yazın hiç de güzel değil, aceleye getirmişsin.” Açıklamalı Deyimler

Acemi çaylak: Toy, tecrübesiz, beceriksiz. “Acemi çaylağa bak hele! Sen mi tamir edeceksin o saati?”

Acı çekmek /duymak : 1) Bedensel ağrı, sızı duymak. “Kazadan sonra çok acı çekti.”  2) Üzülmek, üzüntü içinde kalmak. “Eşini kaybedeli on yıl oldu ama o hâlâ acı çekiyor.”

Acısı içine / yüreğine  işlemek: Bir şeyin verdiği acı, üzüntü benliğinde derin iz bırakmak. “Elindeki tek evi de yanıp kül olunca acısı yüreğine işledi.”

Acısını çekmek: Yapılan yanlış bir işin doğurduğu sıkıntı ve üzüntüyü yaşamak.”Kestiğim o ağacın hâlâ acısını çekiyorum.”

Acısını çıkarmak: 1) Acılığını yok etmek. “Yağda kavurarak acısını aldı.” 2) Önceden uğradığı maddî ve manevî zararı sonradan gidermek.  3) Öç almak. “Bir gün bana yaptıklarının acısını senden çıkaracağım.”

Acı soğuk: Keskin, hoşa gitmeyen, çok üşütücü soğuk. “Acı soğuk insanın iliklerine işliyordu.” Açıklamalı Deyimler

Acı söz: İnsanın gönlünü inciten, onuruna dokunan ağır söz. “Bu acı sözlerine kim katlanır sanıyorsun?”

Aç acına: Aç olarak, hiçbir şey yemeden. “Bu iş aç acına yapılmaz.”

Açığa çıkarılmak / alınmak: İşinden çıkarılmak, görevine son verilmek. “İşe üç gün geç geldi diye açığa alındı.”

Açığa vurmak: Gizli, saklı bir şeyi herkese duyurmak, ortaya çıkarmak.”Yıllardır içinde sakladığı sırrı mahkemede açığa vurdu.”

Açığı çıkmak: Saklamakla görevli bulunduğu para, eşya veya başka bir şeyin sayım sonucu eksik olduğu anlaşılmak. “Kasiyerin salı günü akşamı 10.000 lira açığı çıktı.”

Açığını bulmak: Herhangi bir işteki eksiği, hileyi veya zararı ortaya çıkarmak. “Hemen her yazısında bir açığını bulmak mümkün.”

Açık alınla: Başarı, şeref, övünç ve dürüstlükle. “Hemen her işten açık alınla çıkar onlar.”

Açık bono vermek: Bir kimseye sınırsız, istediği gibi davranma yetkisi tanımak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Açık fikirli: Olayları, gelişmeleri, yenilikleri iyi anlayıp gereği gibi karşılayan; düşündüğünü olduğu gibi söyleyebilen kimse. “Bu toplumun açık fikirli insanlara duyduğu ihtiyaç, bugün daha fazladır.”

Açık kalpli /yürekli: Samimî, içi temiz, içi dışı bir olan kimse. “Komşumuz kadar açık kalpli bir adam görmedim.”

Açık kapı bırakmak: Gerektiğinde bir konuya yeniden dönebilme imkânı bırakmak, kesip atmamak, ileriyi düşünerek ılımlı davranmak. “Bu kadar kesin konuşmayalım, açık kapı bırakalım da iyi düşünebilme fırsatları olsun.”

Açık konuşmak: Gerçeği sakınmadan, çekinmeden söylemek. “Daima açık konuşan insanları severim.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Açık saçık: Göreneğe, terbiyeye aykırı derecede açık (söz, davranış, elbise). “Açık saçık fıkralar anlatmaya utanmıyor musunuz?”

Açık seçik: Çok açık, çok belirgin, ayrıntılarına kadar görülebilen.”Daha açık seçik konuş da anlayalım ne demek istediğini.”

Açıkta kalmak (olmak): 1. İş ve görev bulamamak. 2. Yersiz yurtsuz kalmak. 3. kimilerinin elde ettikleri bir yarardan mahrum olmak. “Çoluk çocuk açıkta kaldılar fabrika kapanınca.”

Açıktan kazanmak: Ortaya hiçbir emek ve sermaye koymadan gelir elde etmek, para kazanmak. “Günümüz insanı açıktan kazanmayı bir kural hâline getirdi.”

Açık vermek: 1) Geliri, giderini karşılamamak. “Maaşımız yetmeyecek bu ay, galiba açık vereceğiz.”  2) Ortaya çıkmaması gereken şeyi farkında olmadan belli etmek. “Dikkat et de düşmanlarına açık verme.”

Açlıktan nefesi kokmak: 1) Çok fazla yoksulluk içinde bulunmak. “Dün açlıktan nefesim kokuyordu ama bugün çok şükür karnım tok.” 2) Uzun zaman bir şey yemediği anlaşılmak.

Açmaza düşmek: İçinden çıkılması oldukça güç bir durumda kalmak. “Beni bu açmazdan ancak çocuklarım kurtarır.”

Aç susuz kalmak: Çok yoksul bir duruma düşmek, fakirlikten yaşayamaz hâle gelmek. “Afrika kıtasının pek çok insanı aç susuz kalmış durumda.”

Adama dönmek: Hoşa giden bir duruma gelmek, düzelmek. “Kapılar, pencereler boyanınca ev adama döndü.”

Adamdan saymak: Değeri olmadığı hâlde bir kimseye kıymet vermek, saygı duymak. “Seni adamdan saydım diye mi naz yapıyorsun?”

Adam etmek: 1) Eğitmek, yetiştirmek, belli bir seviyeye getirmek. “Sen uğraş, didin, adam et, o da sırt çevirsin sana.” 2) Tamir edip kullanılır hâle getirmek, bir yeri düzene sokmak. “Bu arabayı eninde sonunda adam edeceğim.”

Adam evladı: İyi bir ailenin iyi yetiştirilmiş; özü, sözü doğru çocuğu. “Bu iyiliği ancak bir adam evladı yapabilirdi.”

Adam olmak: 1) Yetişip büyümek, gelişmek, iş güç sahibi olmak. “Umarım o da bir gün adam olur.” 2) Onarılıp işe yarar hâle gelmek.

Adam / insan sarrafı: Tecrübesi sayesinde insanların iyisini kötüsünü çabuk anlayacak duruma gelmiş kimse. “Sen üzülme, baban insan sarrafıdır, onun ne mal olduğunu kolayca anlar.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Adam sen de (adam!): Bir işin önemli olmadığını, aldırılmaması gerektiğini anlatmak için söylenir. “Adam sen de, o katılmazsa katılmasın, biz birlikte oynarız.”

Adam sırasına geçmek / girmek: Toplumda kendisine daha önce değer verilmezken, artık kendisine önem ve değer verilir olmak. “Biliyorum, seni de adam sırasına geçiren paran oldu.”

A`dan Z`ye kadar: Bütünüyle, baştan aşağı. “Bu sınıfın düzeni a`dan z`ye kadar bozuk.”

Adı batmak: Adı anılmaz olmak, unutulmak, sözü edilmez olmak. “Hatırlatmayın, adı batsın o adamın!”

Adı çıkmak: Kötü bir şöhret kazanmak. “Bir kere adı çıkmış, ne yapsa fayda etmiyor, kimse dinlemiyor onu.”

Adı kalmak: Bir kimse veya şey ortadan kalktıktan, öldükten sonra adı dillerde dolaşır olmak. “Birkaç yıl sonra İstanbul’da doğal güzelliklerin sadece adı kalacak.” Açıklamalı Deyimler

Adı karışmak: İyi karşılanmayan bir olayla ilgisinin bulunduğu, o olaya karıştığı söylenmek. “Soygun işine Ali’nin de adının karıştığı söyleniyor. Doğru mu?”

Adım atmamak: Kesinlikle gitmemek, uğramamak, aramamak. “Bir daha o eve adım atmamaya yeminliyim.”

Adını ağzına almamak: Dargınlık, kırgınlık, kızgınlık vb. sebeplerle bir kimseden söz etmemek

Adını anmamak: Bir şeyden, bir kimseden hiç söz etmemek; unutmuş görünmek. “Evi terk eden oğlunun adını anmamakta sonuna kadar kararlı.”

Adını koymak: 1) İsim vermek. “Yeni doğan çocuğun adını Ali koydular.” 2) Bir şeyin karşılığını veya fiyatını kararlaştırmak. “Önce adını koyalım da ona göre hareket edelim.”

Adını vermek: 1) Birinin adını bildirmek.  2) Biri tarafından salık verildiğini gönderildiği kimseye söylemek. “Benim adımı ver ki işlerin çabuk görülsün.”

Afiyette olmak: Sağlığı, sıhhati yerinde olmak, rahat yaşıyor olmak. “Hatırladığı kim varsa teker teker arayıp afiyette olup olmadıklarını sordu.”

Aforoz etmek: 1) Kilise birliğinden çıkarmak. 2) Birini yakını olmaktan çıkarmak, ilgiyi kesip uzaklaştırmak, ilişkileri tamamen koparmak. “Bütün köylü onu aforoz etmekte kararlı.”

Ağır aksak: Pek yavaş olarak, düzgün olmayarak. “Her zaman işleri ağır aksak yapıyorsunuz.”

Ağır basmak: 1) Ağırlığı fazla gelmek.  2) Bir işte etkili olmak, gücü üstün gelmek, istediğini yaptırmak. “Politik gücü ağır basınca ihaleyi kazandı.”

Ağır başlı: Ciddî, olgun, hareketlerinde ölçülü, işlerini düşüne taşına yapan kimse. “Ağır başlı olmak insana üstün meziyetler kazandırır.”

Ağırdan almak: Bir işi yapmakta acele etmemek, yavaş davranmak, isteksiz görünmek. “Hiç sebep yokken işi ağırdan almanı bir türlü anlamıyorum.”

Ağır elli: 1) Oldukça yavaş iş yapan, çabuk yapmayan.  2) Vurduğu zaman çok acıtıp can yakan. “Adamın eli amma da ağırmış, ense köküm hâlâ ağrıyor.”

Ağır gelmek: 1) Ağrına gitmek, onuruna dokunmak. “Hak etmediğim şu sözler öylesine ağır geldi ki bana.” 2) yapılması güç gelmek. “Bu yaştan sonra inşaat işlerinde çalışmak artık ağır geliyor benim gibi ihtiyara.”

Ağız aramak /yoklamak: Öğrenilmek istenilen şeyi söyletecek yolda dil kullanmak. “Ağzını ara bakalım o konuda bir şey biliyor mu?”

Ağız / söz birliği etmek: Daha önce bir konuda anlaşarak aynı şeyi yapmak ya da söylemek. “Ağız birliği etmeli, hep birlikte savunmalıyız kendimizi.”

Ağızdan laf (söz) çekmek / çalmak: Bir kişinin bildiği şeyleri ustalıklı konuşmalarda ona sezdirmeden öğrenmek. “Boşuna uğraşma, ağzından laf çekemezsin onun.”

Ağızda sakız gibi çiğnemek: Bir düşünceyi, bir sözü tekrar edip durmak. “Dolap da dolap! Artık ağzında sakız gibi çiğneyip durma şu sözü!”

Ağız değiştirmek: Daha önce söylediğinin tersini söylemeye başlamak. “Babasını görünce korkusundan ağız değiştirdi.”

Ağız, dil vermemek: 1) Söz söyleyemeyecek kadar hasta olmak. 2) Herhangi bir sebeple hiç konuşmamak, susmak. “Kurşuna dizilmeyi göze aldılar ama ağız, dil vermediler.”

Ağız eğmek: Yalvarmak, hiç de lâyık olmayan birine yüz suyu dökmek. “Ölürüm de ağız eğmem o adama!”

Ağız kalabalığı: Birbirini tutmayan, gereksiz, konu dışı sözler. “Asıl meseleyi ağız kalabalığı ile ört bas edip kaçamazsın!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ağız kalabalığına getirmek: Birini gereksiz sözler söyleyip çok konuşmak yolu ile şaşırtmak, dikkatini dağıtıp aldatmak. “Ağız kalabalığına getirip yok pahasına aldı malları.”

Ağız yapmak: Birini aldatma, yanıltma, oyalama amacıyla duygularını, düşüncelerini olduğundan başka türlü gösterecek biçimde konuşmak. “Ne ağız yapıp duruyorsun, gerçeği söylesene!”

Ağzı açık ayran delisi: Yeni gördüğü her şeye alık alık bakan, anlamsız bir hayranlıkla seyredip şaşıran. “Haydi yürü, ağzı açık ayran delisi gibi ne bakıp duruyorsun vitrine.”

Ağzı (bir karış) açık kalmak: Çok şaşırmak, şaşakalmak. “Onca seneden sonra sevdiği arkadaşını birden karşısından görünce ağzı açık kaldı.”

Ağzı kalabalık: Çok ve manasız, saçma sapan, tutarsız sözler söyleyen. “Ağzı kalabalık insanlara tahammül etmek çok güç bir iş.”

Ağzı kulaklarına varmak: Çok sevinmek, sevindiği her hâlinden belli olmak. “Takdirname eline verilince sevincinden ağzı kulaklarına vardı.”

Ağzı laf yapmak: Güzel, inandırıcı söz söyleme yeteneği olmak. “Politikacı mı olacaksın, ağzın laf da yapmalı.”

Ağzına (veya ağzının içine) bakmak: 1) Ne diyeceğini beklemek.  2) Onun sözüne göre hareket etmek.

Ağzına baktırmak:  Açıklamalı Deyimler Etkili, güzel konuşarak kendini zevk ile dinletmek, dinleyenleri kendisine hayran etmek. “O, ağzına baktırmasını bilen ender hatiplerdendi.”

Ağzına bir parmak bal çalmak: Amacına ulaşmak için birini tatlı sözlerle bir süre oyalamak, kandırmak; umut verip ikna ederek işini yaptırmak. “Öyle bir insan ki ağzına bir parmak bal çal, sonra her istediğini yaptır.”

Ağzına girmek: Dinlenirken konuşana doğru oldukça fazla yaklaşmak. “Çocuklar, masal anlatan dedenin, neredeyse ağzına gireceklerdi.”

Ağzına lâyık: Bir yiyeceğin tadı anlatılırken kullanılır, çok lezzetli yiyecek anlamında. “Haydi durma, uzan, tam ağzına lâyık bir tatlı!”

Ağzında bakla ıslanmamak: Sır saklamayı becerememek, sırrı hemen açığa vurmak. “Ağzında bakla ıslanmayan bu adama nasıl oluyor da açılıyorsun?”

Ağzında gevelemek: Açık olarak söylememek, belirli konuşmamak. “Lütfen lafı ağzında geveleme de ne söyleyeceksen söyle, çok işim var.”

Ağzından bal akmak / damlamak: Çok tatlı konuşmak “Onun gibi konuşan birini görmedim, ağzından bal damlıyor sanki.”

Ağzından çıkanı kulağı işitmemek: Açıklamalı Deyimler Sözlerini tartmadan, düşünmeden, öfke içinde, nere varacağını hesaplamadan konuşmak. “İyice çıldırmış olmalısın. Çünkü ağzından çıkanı kulağın duymuyor.”

Ağzından düşürmemek: Bir kimseden veya bir şeyden her zaman söz etmek. “Ölünceye kadar torunu Esma’nın adını ağzından düşürmedi.”

Ağzından girip burnundan çıkmak: Çeşitli yollara başvurarak birini bir şeye razı etmek; veya kandırmak. “Ağzından girip burnundan çıktı ve ondan para koparmayı başardı.”

Ağzından kaçırmak: Söylemek istemediği bir şeyi, boş bulunup söyleyivermek. “Dikkatli ol, lafı ağzından kaçırıp da gideceğimiz yeri söyleme.”

Ağzından laf almak / çekmek: Bir kimseyi değişik yollarla ve ustalıkla konuşturup birtakım gizli şeyleri öğrenmek. “Boşuna uğraşma, ağzımdan laf alamazsın.”

Ağzından yel alsın: Olumsuz, kötü şeylerden bahsedenlere karşı “ağzını hayra aç” anlamında söylenir. “Bugün kötü şeyler mi bekliyorsun? Ağzından yel alsın, o ne biçim beklenti?”

Ağzını açıp gözünü yummak: Kızgınlık ile sonunu düşünmeden ağzına gelen kötü sözleri söylemek, karşısındakine hakaret etmek. “Eve geç gelen kızına ağzını açıp gözünü yumdu.”

Ağzını aramak: Karşısındakini kurnazca konuşturarak ağzından söz almak, istediğini öğrenmek. “Şunun ağzını ara da bahçeyi satıp satmayacağını öğren.”

Ağzını bıçak açmamak: Kırgınlıktan, üzüntüden ya da herhangi bir sebepten ötürü söz söyleyecek durumda olmamak. “Boşuna uğraşma, evin yanışına öyle üzülmüş ki ağzını bıçak açmıyor.”

Ağzını havaya / poyraza açmak: Umduğunu elde edememek, fırsatı kaçırdıktan sonra boş yere beklemek. “Evi o zaman alacaktın, artık geçti, bundan sonra ağzını havaya aç.”

Ağzını kapamak: 1) Susmak. 2) Çıkarının elden gideceğini düşünerek birinin konuşmasını önlemek. “Ağzını kapatamazsak konuşup bizi elâleme rezil edecek.”

Ağzının içine bakmak: Konuşan bir kimseyi seve seve ve dikkatlice dinlemek. “Konuşması onları öyle sarmıştı ki ağzının içine bakıyorlardı.”

Ağzının kokusunu çekmek: Bir kimsenin dayanılmaz, çekilmez tutum ve davranışlarına katlanmak. “Yeter artık, daha fazla senin ağız kokunu çekemem.”

Ağzını öpeyim / seveyim: Sevindirici bir söz söyleyene “ne güzel, hoş söyledin” anlamında kullanılır.

Ağzının payını vermek: Sert söz ve davranışlarla karşılık vererek bir kimseyi yaptığına pişman etmek. “Demek öyle, ben de senin ağzının payını vermezsem bana da Hasan demesinler!”

Ağzının suyu akmak: Çok beğenip isteyecek duruma gelmek, imrenmek. “Vitrindeki kızarmış tavuğu görünce ağzımın suyu aktı.”

Ağzının tadı kaçmak: Rahatı kaçmak, huzurunu kaybetmek, bir kimsenin kurulu dirliği, düzenliği bozulmak. “Şu vızır vızır işleyen yol buradan geçince ağzımızın tadı kaçtı.”

Ağzının tadını bilmek: 1) Güzel yemeklerden anlamak.  2) Bir şeyin güzelini, iyisini bilmek, anlamak. “Şunlardaki güzelliğe bak, ağzının tadını da biliyorsun hani.”

Ağzı sulanmak: İmrenmek. “Karpuzları ağzını şapırdatarak yemeye başlayınca benim de ağzım sulandı.”

Ağzı süt kokmak: Çok genç, toy ve tecrübesiz olmak. “Şu ağzı süt kokan mı yarışacak benimle.”

Ağzı var dili yok: 1) Oldukça sessiz, sakin, kendi hâlinde. 2) Konuşmayıp susan, derdini anlatmayan. “Telâşlanma sakın, ağzı var dili yok o çocuğun, seni hiç üzmez.”

Ağzıyla kuş tutsa…: “Ne kadar çaba gösterse, ne yapsa da” anlamında kullanılır. “Ağzıyla kuş da tutsa, artık bu eve adım atamaz.”

Ah almak: Birinin bedduasını üstüne çekmek. “Zalimliğine devam edersen daha çok kişinin ahını alacaksın.”

Ahı çıkmak: Eziyete uğrayan bir kimsenin yaptığı bedduanın etkisini göstermesi.

Ahı tutmak: Zulüm görenin bedduasının yerini bulup gerçekleşmesi. “Ahım bir tutarsa dünyanın kaç bucak olduğunu görecek o.”

Ahı yerde kalmamak: Ettiği beddua er geç etkisini göstermek. “Şunu iyi bil ki ey zalim, ahım yerde kalmayacak; yüz üstü sürüneceksin.”

Ahkâm çıkarmak: Kendi düşüncelerine dayanarak birtakım yargılara varmak.“Devletler ancak kuvvetli ordu ile ayakta dururlar diye ahkâm çıkardı.”

Ahmak ıslatan: İnce ince yağan yağmur, çisenti.“Böyle yürümeye devam edersek bu ahmak ıslatan iliklerimize işleyecek.”

Ahret kardeşi: Dünya ve ahiret işlerinde birbirlerinden ayrılmayan kimseler; kan bağı olmaksızın manevî olarak kurulan kardeşlik.

Ahrette on parmağı yakasında olmak: Haksızlığa uğrayışını bu dünyada önleyip hakkını alamayanın, öte dünyada (ahirette) kendisine sorumlu olan kimseden davacı olması.“Hakkımı vermedin ama ahirette on parmağım yakanda olacaktır.”

Akan sular durmak: Artık itiraz edilebilecek, karşı durulacak bir nokta kalmamak. “Siz Mehmet Ağa`ya gidin, o devreye girdi mi akan sular durur, kolay anlaşırsınız.”

Akıl defteri: Hatırlanıp yapılması gereken şeylerin yazıldığı küçük defter, muhtıra defteri, ajanda.

Akıl etmek: Herhangi bir önlem ve çareyi zamanında düşünmek, vaktinde hatırlamak. “Sular kesilecekti ama kovaları doldurmayı akıl edemedim.”

Akıl kârı olmamak: Akıllı, dengeli ve ölçülü bir kişinin yapacağı iş olmamak. “Akıl kârımı şimdi senin yaptığın bu iş?”

Akıl kutusu / kumkuması: Çok zeki, akıllı kimse; bilgiç. “Akıl kutusu mübarek, her meseleyi çözüyor.”

Akıllara durgunluk vermek: Çok şaşılacak bir şey olmak. “Bir görmeliydin o olayı, akıllara durgunluk verecek bir olaydı.”

Akıllı uslu: Dengeli, yaramazlık etmeyen, ölçüsüz ve taşkın davranışlarda bulunmayan. “Senin çocuk pek akıllı uslu görünüyor.”

Akıl öğretmek / vermek: Herhangi bir konuda yol gösterip tavsiyede bulunmak, bilgi vermek. “Sana akıl verecek bir adam da mı bulamadın?”

Akıl sır ermemek: Bir işin gizli yönlerini, niteliğini, asıl sebebini anlayamamak. “Senin bu işi nasıl berbat ettiğine hâlâ akıl sır erdiremedim.”

Akıntıya kürek çekmek: Olmayacak, gerçekleşmeyecek bir iş uğrunda boşuna çaba sarf etmek. “Desene boşuna kürek çekmişiz, olmayacak bu iş.”

Akla karayı seçmek: Bir işi başarmak uğrunda çok yorulmak, sonuca kadar çok zahmet çekmek. “Seni buluncaya kadar akla karayı seçtim.”

Aklı almamak: 1) Akla uygun gelmemek, inanılacak gibi olmamak. 2) Anlamamak. “Nasıl bu kadar rahat olabiliyor, aklım almıyor.”

Aklı başına gelmek: 1) Zarar gördüğü işlerden uslanıp akıllıca davranmak. 2) Baygınlıktan ayılmak, kendine gelmek. “Çabuk koşun, nihayet kendine geliyor!”

Aklı başından gitmek: 1) Çok korkudan veya çok sevinçten ne yapacağını şaşırmak. 2) Kafası çok yorulmuş olduğundan iyi düşünememek. “Annemi öyle evin ortasında baygın görünce aklım başımdan gitti.”

Aklı başında olmamak: 1) İyi düşünebilir durumda olmamak. 2) Bayılmak, kendisinden geçmek. “Artık aklı başında olmamak onun işine geliyor sanki, böylece sorumluluktan kurtulacak, rahat edecek.”

Aklı çıkmak: Titizlikle üzerinde durmak, çok korku geçirmek, çok korkmak.“Elbisem yırtılacak diye aklı çıkıyor.”

Aklı durmak: Şaşırmak, düşünemez bir hâle gelmek. “Resmi öyle güzel yapmış ki görsen aklın durur.”

Aklı karışmak: Ne yapacağını bilememek, bocalamak, şaşırmak. “Dur hele, bir düşüneyim, söylediklerin aklımı karıştırdı.”

Aklı kesmek: Bir şeyin olabileceğine, bir şeyi yapabileceğine inanmak.“Seninle bu işi başarabileceğime pek de aklım kesmiyor.”

Aklına düşmek: 1) Hatırlamak. 2) Kafasında bir düşünce doğmak. “Aklına düşen her şeyi yapmak zorunda mısın?”

Aklına esmek: Daha önce düşünmemiş olduğu şeyi birden yapmaya karar vermek.“Birden aklına esti, kalkıp sahile indi.”

Aklına gelen başına gelmek: Olmasından korktuğu şeyin zarar verici etkisine uğramak.“Aklıma gelen başıma geldi, evi su bastı.”

Aklına gelmek: 1) Hatırlamak. 2) Bir şeyi yapmayı düşünmek, tasarlamak. “Aklıma geldi, kalkıp babama gittim.”

Aklına koymak: 1) Bir şeyi yapmaya kesin olarak karar vermek. “Bu sene takıntısız sınıfımı geçmeyi aklıma koydum.” 2) Bir fikri başkasına aşılamak.

Aklına /aklını takmak: Bir şeyi devamlı olarak düşünmek, bir fikre sürekli olarak zihninde yer vermek ve zihni onunla meşgul etmek. “Onu niçin kırdım, aklıma takıldı düşünüp duruyorum.”

Aklına yer etmek: Uygun bulduğu bir düşünce kafasına yerleşmek. “Onun sana söyledikleri aklına yer eder umarım.”

Aklından zoru olmak: Tutarsız, dengesiz, ölçüsüz, delice davranışlarda bulunmak. “Bırak o bıçağı, aklından zorun mu var senin?”

Aklını almak: Çekiciliği, güzelliği ile büyülemek, etkisi altına almak.”Kızın bir bakışı, aklını başından almaya yetti.”

Aklını başına almak / toplamak / devşirmek: Mantıksız, ölçüsüz davranışlarda bulunmaktan kendini kurtararak akıllıca bir yola girmek. “Aklını başına devşir, yoksa bu içki seni öldürecek.”

Aklını başından almak: Çok şaşırtmak, düşünemeyecek duruma getirmek.”Gördüğü ev aklını başından aldı.”

Aklını (bir şeyle) bozmak: 1) Sapıtmak, delirmek. 2) Yalnızca ilgilendiği, üzerine düştüğü şeyle uğraşıp durmak, başka hiçbir mesele düşünmemek. “Bizim çocuk sinema ile aklını bozdu.”

Aklını çalmak (çelmek): 1) Kararından, niyetinden vazgeçirip başka bir yola sokmak. 2) Baştan çıkarmak, ayartmak. “Aklını çelip onu evlenmeye razı et.”

Aklını peynir ekmekle yemek: Akılsızca, şaşkınca, delice işler yapmak. “Misafirliğe böyle gidilir mi? Sen aklını peynir ekmekle mi yedin?”

Akşamdan kavur, sabaha savur: Kazandığını günü gününe harcayan, har vurup harman savuran, savruk kimselerin durumunu anlatmak için kullanılır.

Akşamı iple çekmek: Gecenin olmasını sabırsızlıkla beklemek. “Ne güzel bir ziyaret olacak. Akşamı iple çekiyorum.”

Alacağına şahin, vereceğine karga: Alırken bütün gücünü kullanan ve kolaylık gösteren, kimsede parasını bırakmayan; verirken ise bin bir güçlük çıkaran, vereceğini geciktirmek için elinden geleni yapan kimse için kullanılır. “Ne adamsın be! Alacağına şahin, vereceğine karga! Yazıklar olsun!”

Alacağı olsun: “Günün birinde ondan öcümü alırım” anlamında göz korkutmak için söylenir.

Al aşağı etmek: Birini bulunduğu yerden, mevkiden indirmek.”Ya, gördün mü, demek ki el oğlu adamı al aşağı ediyormuş bir çırpıda!”

Al birini vur birine /ötekine: Hepsi aynı, bir ayarda, hiçbiri işe yaramaz. “Onlardan söz etme bana. Al birini vur ötekine.”

Alçak gönüllü olmak: Gurur ve kibre kapılmayıp kendini olduğundan daha aşağı düzeyde sayma, başkalarından yüksek görmeme durumu. “İnsanı insan yapan vasıflardan biri de alçak gönüllü olmaktır.”

Al gülüm ver gülüm: 1) Karşılıklı sevgi gösterisi. 2) Çokluk uygun olmayan işlerde birbirinin çıkarını kollamak.

Alı al, moru mor: Telâş veya yorgunluktan yüzü kıpkırmızı kesilmiş (olarak). “Uçağı kalkmak üzere olan babama alı al, moru mor bir şekilde yetişebildim.”

Alıcı gözüyle bakmak: Çok dikkatli bakmak, inceden inceye gözden geçirmek. “Mobilyaya ilk defa alıcı gözüyle baktı.”

Alın teri dökmek: Zahmetli iş görüp çok emek vermek. “Alın teri dökmeyenler, emeğin ne olduğunu bilemezler.”

Ali Cengiz oyunu: “Kurnazca, haince aklı durduracak iş yapmak” anlamında kullanılır. “Bana bir Ali Cengiz oyunu oynadılar ki sormayın gitsin.”

Ali kıran baş kesen: Çok zorba, kaba kuvvetle hâkimiyet kuran. “Mehmet, sınıfın Ali kıran baş kesini olmuştu.”

Ali’nin külâhını Veli’ye, Veli’nin külâhını Ali`ye giydirmek: Kendi sermayesi olmadığı hâlde, birinden aldığını ötekine, ötekinden aldığını bir başkasına vererek işini yürütmek.

Allah adamı: Hile, kötü bilmeyen; hak yol üzerinde olan, Allah`a ibadette kus dini bütün kimse. “Allah adamı olmalısın dünya da, hem de ahrette iyilik görebilesin.”

Allah’a emanet: Herhangi bir şeyi Allah’ın korumasına ve esirgemesine bırakmak. “Seni Allah`a emanet ederek gidiyorum oğlum.”

Allah Allah!: Daha çok şaşkınlık ve hayret hâllerini anlatır. “Allah Allah! Nasıl oldu bu iş, aklım almıyor?”

Allah aratmasın: Yakınılacak bir durumda, bir şeyin hiç bulunmaması hâlindeki sıkıntı anında “Allah daha kötüsünü göstermesin” anlamında kullanılır.

Allah aşkına: Yemin vermek veya yalvarmak için “Allah’ını seversen” anlamında şaşma, usanç bildirir. “Allah aşkına şu işi bir daha yapma!”

Allah bilir: 1) Belli değil, Cenab-ı Hak`tan başka kimse bilmez. “Allah bilir bu sırrın iç yüzünü.” 2. Bana öyle geliyor ki. “Allah bilir esrar da alıyordur bu çocuk.”

Allah’ın belâsı: Varlığı üzüntü veren, varlığından huzursuz olunan şey. “Allah’ın belâsı adam yine çıktı ortaya.”

Allah versin: 1) Dilenciyi savmak için “bekleme, sadaka vermeyeceğim” anlamında söylenir. 2) İyi şey elde edenlere memnunluk bildirmek için, kimi zaman da takılma ve şaka için söylenir. “Allah versin, işlerin gayet iyi görünüyor.”

Allah yarattı dememek: Kıyasıya dövmek, çok hırpalamak. “Adamlar hırsıza bir giriştiler ki Allah yarattı demediler.”

Allak bullak etmek: Kurulu düzeni bozmak, karmakarışık bir duruma getirmek. “Çocuklar evi allak bullak edip gitmişler.”

Allayıp pullamak: Kötü görünüşü kapatmak için bir şeyi süslemek, donatmak. “Hurda arabaları allayıp pullayıp pazara çıkarmışlar.”

Allem etmek, kallem etmek: İstediğini elde etmek için her türlü kurnazlığa başvurmak. “Namussuzlar allem edip kallem edip yaşlı adamın evini elinden aldılar.”

Alnı açık yüzü ak (olmak): Herhangi bir ayıbı, çekinecek bir durumu olmamak, iffetli ve şerefli olmak. “İşte alnı açık yüzü ak meydandayım; çıksınlar karşıma.”

Alnını karışlamak: 1) Bir işin çok güç olduğunu, yapılamayacak kadar zor olduğunu anlatır. 2) Küçümseyerek meydan okumak, tehdit etmek. “Beni polise bildirenin alnını karışlarım.”

Alnının akıyla: Küçümsenecek, ayıplanacak bir duruma düşmeden; tertemiz, şerefiyle, başarılı olarak. “Bu işten alnımın akıyla çıkacağım inşallah.”

Alnının damarı çatlamak: Başarmak için çok sıkıntı çekmek, çok çaba sarf edip emek vermek. “O yolu açıncaya kadar benim alnımın damarı çatladı, sen ne halt etmeye bozuyorsun?”

Alnının kara yazısı: Kötü talih, baht. “Ne yapayım, alnımın kara yazısı böyle imiş.”

Al takke ver külâh: 1) Bir mesele üzerinde uzun çekişmelerden sonra. 2) Senli benli, samimî dostluğu sürdürerek. “Al takke ver külâh yıllarca yaptık bu işi.”

Altı alay, üstü kalay: İçi dışı bir olmayan; dışı süslü, içi berbat. “Altı alay üstü kalay bir dolaba benziyor bu.”

Altı kaval, üstü şeşhane /Şişhane: Daha çok giyim için “altı, üstüne; bir parçası öbür parçasına uymaz.” anlamında kullanılır. “Çabuk çıkar şu üzerindeki altı kaval üstü şeşhane elbiseyi, yoksa rezil olacaksın el âleme.”

Altın babası: Çok zengin, parası çok olan kimse. “Adam altın babası, her istediğini kolayca yaptırıyor.”

Altın bilezik: Para getiren, hayat boyunca geçimi sağlamaya yarayan sanat ve meslek. “Şimdiden bir altın bilezik sahibi ol ki yarın rahat edesin.”

Altında kalmamak: 1) Bir şeyi karşılıksız bırakmamak.“Onun bana yaptığı iyiliğin altında kalır mıyım?”  2) Bir şeyin üstesinden gelmek. “Bana verdiği işin altında kalmayacağım.”

Altından Çapanoğlu çıkmak: Girişilen bir işte başa dert olacak bir durumla, umulmayan bir tehlike ile karşılaşmak. “Bana öyle geliyor ki bu işin altından Çapanoğlu çıkacak.”

Altından girip üstünden çıkmak: Bir serveti, bir parayı, bir kaynağı gereksiz yere, düşüncesizce, sorumsuzca harcayıp kısa zamanda bitirmek. “Bir ayda o kadar paranın altından girip üstünden çıktı.”

Altından kalkmak: Bir zorluğu yenip işi başarmak. “Telâşlanma, işin altından kalkacaktır o.”

Altını çizmek: Bir şeyin (daha çok sözün) önemini belirtmek, üzerine dikkati çekmek, vurgulamak. “Altını çize çize söylüyorum. Eninde sonunda sen de geleceksin.”

Altını üstüne getirmek: 1. Bir şeyi bulmak için aramadık yer bırakmamak.“Evin altını üstüne getirdik ama tabancayı bulamadık.” 2. Söz ve davranışlarıyla çevreyi birbirine düşürmek, karmakarışık etmek. “Adam iki çift laf etti. Topluluğun altını üstüne getirdi.”

Altmış altıya bağlamak: O an ki durumu temelli olmayan bir çözümle kurtarmak veya bir işi kesin neticeye vardırmış gibi görünmek. “İnsanları altmış altıya bağlamakta üstüne yoktur onun.”

Altta kalanın canı çıksın: “Herkes başının çaresine baksın, güçsüzleri düşünme, gücü yetmeyene ne olursa olsun” anlamında kullanılır.

Alttan / aşağıdan almak: Sert konuşan birine karşı yumuşak, olumlu, onu haklı görüyormuş gibi tavır almak. “Amacına ulaşmak istiyorsan onunla konuşurken alttan al, pes perdeden konuş.”

Alttan güreşmek: Biraz geriden, pasif hareket edip gizli gizli yenme yollarını kollamak. “Vay hınzır vay!.. Alttan güreşip aklın sıra başarı kazanacaksın ha!”

Alt yanı çıkmaz sokak: Sonuç alınmayacak iş, umutsuz durum. “Çobanlık mı, dağ tepe dolaş dur, alt yanı çıkmaz sokak vesselâm.”

Amana gelmek: Teslim olmak, önce direnirken zor karşısında boyun eğmek. “Nihayet düşman amana geldi.”

Aman dedirtmek (amana getirmek): Karşı koyan birini boyun eğmek zorunda bırakmak, teslim olmaya zorlamak. “Düşmana aman dedirtmek boynumuzun borcu oldu artık.”

Aman dilemek: Önce direnirken zor karşısında boyun eğip canının bağışlanmasını istemek, galip gelenin merhametine sığınmak. “Aman dileyene kılıç kalkmaz.”

Aman vermemek: 1) Göz açtırmamak, rahat bırakmamak. 2) Düşmanı acımayıp öldürmek, merhamet etmemek. “Böyle kahpe insanlara sakın aman vermeyin!”

Ana baba günü: 1) Mahşer günü. 2) Sıkıntılı kalabalık; telâşlı, tehlikeli, kimsenin kimseyi tanımadığı kalabalık.“Yangın yeri ana baba gününe dönmüştü.”

Ana kuzusu: 1) Pek küçük kucak çocuğu. 2) Sıkıntıya, güç işlere alışkın olmayan, nazlı çocuk veya genç. “Şu torbayı kaldırışına bak hele, tam bir ana kuzusu.”

Anan yahşi, baban yahşi: Bir kimseyi işini yaptırabilmek için pohpohlamak, gereğinden fazla överek istediğini elde etmeye çalışmak.

Anası ağlamak: Çok eziyet çekmek, sıkıntıya katlanmak, bitkin duruma düşmek. “Onu buraya getirinceye kadar anam ağladı.”

Anasından doğduğuna pişman: 1) Üşengeç, çok tembel. 2) Canından bezmiş. “O işi yaptı ama anasından doğduğuna bin pişman.”

Anasından doğduğuna pişman etmek: Çok eziyet ederek canından bezdirmek, bir kimseyi çok üzmek. “Karşıma bir çıksın, onu anasından doğduğuna pişman edeceğim.”

Anasından emdiği süt burnundan (fitil fitil) gelmek: Bir işi yaparken çok sıkıntı çekmek, eziyete katlanmak. “Şu arabanın taksitlerini ödeyinceye kadar anamdan emdiğim süt burnumdan geldi.”

Anasını ağlatmak: Bir kimseye çok eziyet edip sıkıntı çektirmek. “Adamın üzerine öyle gittiler ki iki günde anasını ağlattılar.”

Anasının gözü: Hileci, kurnaz, çok açık göz, çıkarcı, hin oğlu hin. “Adam anasının gözü, iki dakikada bitiriverdi işi.”

Anasının nikâhını istemek: Bir şeye değerinden çok para istemek, olmayacak bir istekte bulunmak. “Senin istekli olduğunu duydu adam, şimdi gidersen anasının nikâhını isteyecek o eve.”

Anasını sat! (satayım): Önem verme, aldırma, umursama, bunun için kederlenme, üzülme. “Sat anasını o işin, yenisine bak!”

Anca beraber, kanca beraber: Birbirimizden ayrılmayacağız, işler iyi de gitse, kötü de gitse hep birlikte yapacağız, beraberliği bozmayacağız.“Bu toprağı yalnız ben mi atacağım, hayır arkadaşlar; haydi anca beraber, kanca beraber.”

Anladımsa Arap olayım: “Hiçbir şey anlamadım” anlamında kullanılır. “Senin anlattıklarını anladımsa Arap olayım.”

Ara /aralarını bozmak: İki kişi arasındaki iyi ilişkiyi, dostluğu, arkadaşlığı yıkmak. “Kim ki ara bozar, o toplumun yüz karasıdır.”

Ara bulmak: Birbirleriyle anlaşamayan, bir araya gelemeyen kişileri uzlaştırmak, barıştırmak. “İki öğrencinin arasını bulmak, tam bir haftamı aldı.”

Araları açılmak / bozulmak: İyi ilişkileri, dostlukları, arkadaşlık bağları kopmak; birbirlerine dargın hâle gelmek. “Şu iki çiftin araları nasıl açıldı hâlâ anlayamadım.”

Aralarından kara kedi geçmek (veya aralarına kara kedi girmek): İyi anlaşan iki kişinin veya dostun ilişkileri bozulmak, aralarına soğukluk girmek, birbirlerine gücenmek. “Niçin konuşmuyorsunuz? Aranızdan kara kedi mi geçti?”

Aralarından su sızmamak: Çok iyi, çok yakın dostluk veya arkadaşlık kurmak, ahbap olmak. “Şunlara bak, aralarından su sızmıyor.”

Arap saçına dönmek: İşlerin çok karışıp içinden çıkılmaz bir durum alması. “Bırak artık sorumsuzluğu, işleri bu tavrınla Arap saçına döndürdün.”

Araya girmek: 1) İki kişinin arasındaki bir işe karışmak. 2) Araları bozuk olan iki kişiyi uzlaştırmaya çalışmak. 3) Yapılmakta olan bir işin yapılmasını geciktirmek. “Araya başka işler girince seninkini yapamadım, kusura bakma.”

Araya koymak: Bir işte sözü geçen bir kimsenin aracılığına başvurmak. “Genel müdürü araya koyup senin işe alınmanı sağlayacaklardır.”

Arayı yapmak: 1. Arası bozuk olan kimse ile barışmak. 2. Arası açık olan iki kişiyi uzlaştırıp, barıştırmak.“Hasan aramızı yapmasaydı biz hâlâ diken üstünde oturuyor olacaktık.”

Ar damarı çatlamak: Utanç duyulacak şeyleri sıkılmadan yapmak, utanmayı bırakmak, yüzsüz olmak.”Ar damarı çatlamış bu adamdan ne umuyorsun anlamadım bir türlü.”

Arı kovanı gibi işlemek: Girip çıkanı, gelip gideni çok olmak. “Şu seçim dolayısıyla doktorun evi arı kovanı gibi işliyor.”

Ârif olan anlasın /anlar: Üstü örtülü olarak söylenen bir sözün, anlayışı kuvvetli kimselerce anlaşılabileceğini belirtmek için kullanılır.

Arka arkaya vermek: Birbirini korumak, kollamak, için birleşmek; dayanışmak, yardımcı olmak. “Arka arkaya verirsek karşımızda hiçbir güç duramaz.”

Arka / sırt çevirmek: Birine eskiden duyduğu ilgiyi göstermemek, yabancı gibi davranmak. “İşlerim bozulunca bana sırt çevirdi.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Arka çıkmak: Birilerine karşı, birini korumak; savunmak, kayırmak. “Babası arka çıkmasaydı onu bir güzel dövecekti.”

Arkadan söylemek: Bir kimsenin bulunmadığı yerde onun hakkında ileri geri konuşmak, dedikodusunu yapmak, çekiştirmek. “Adamın arkasından söylemeye utanmıyor musun?”

Arkadan vurmak: Kendisine inanan, güvenen bir kimseye gizlice kötülük etmek. “Onun beni arkamdan vuracağı hiç aklıma gelmezdi.”

Arka kapıdan çıkmak: Özellikle bir eğitim kurumundan, bir iş yerinden hiçbir varlık gösteremeden, bir şey öğrenemeden ayrılmak. “Övünüp durma, bilgine bakılırsa sen o okulun arka kapısından çıkmışsın.”

Arkası kesilmek: Tükenmek, bitmek, süregelen bir şeyin son bulması. “Kiranın da arkası kesilirse ne yaparız biz?”

Arkasına düşmek: 1. Birini gözden ayırmayarak arkasından gitmek. 2. Bir işi sona erdirmek için çok sıkı çalışmak. “Arkasına düşmezsen nasıl elde edeceksin o evi?”

Arkasında dolaşmak / gezmek: Bir işi sonuca bağlamak için ilgili yerlere giderek görüşme fırsatı aramak, onların yardımını sağlamak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Arkasını getirememek: Başladığı işi sürdürüp sona erdirememek, sonuçlandıramamak. “Ne tembel adamsın, şu işin arkasını getiremedin hâlâ!”

Arkasını sıvamak: İltifat etmek, okşamak, övmek, birisini bu yolları kullanarak bir işe sevk etmek. “Arkasını sıvayarak yaptırıyorum her işi bu çocuğa.”

Arkasını (birine) vermek: Bir kimsenin himayesinden güç almak. “Arkasını kaymakama vermiş pervasızca konuşuyor, yolu burdan geçireceğim diyor.”

Arkası / sırtı pek: 1) Soğuktan muhafaza edecek biçimde giyinmiş, iyi giyinmiş olan. 2) Güçlü bir kimseye ya da yere güvenen. “Ona göre hava hoş, çünkü karnı tok, sırtı pek nasıl olsa!”

Arkası /sırtı yere gelmemek: 1) Sarsılmamak, sağlam ve sağlıklı durumunu sürdürmek. 2) Hiç yenilgi yüzü görmemek. “Arkası yere gelmemiş bir adam olarak kalmalı o.”

Armudun sapı var, üzümün çöpü var demek: Hiçbir şeyi beğenmemek, her şeyin bir kusurunu bulmak.

Armut piş, ağzıma düş: Bir işin hiç emek harcamadan olmasını, kendiliğinden hazır olup ayağına gelmesini bekleyenlerin durumunu anlatmak için kullanılır.

Arpa boyu kadar gitmek: Çok az ilerlemek. “Onca çabaya rağmen arpa boyu kadar gidebildim ancak.”

Arpacı kumrusu gibi düşünmek: Derin derin ne yapacağını bilemeden, çaresizlik içinde düşünüp durmak. “Öyle arpacı kumrusu gibi ne düşünüp duruyorsun?”

Arpalık yapmak: Bir yeri sürekli çıkar kaynağı olarak kullanmak, sömürmek. “Batılılar ülkemizi arpalık yaptılar âdeta.”

Asıp kesmek: 1) İşkence etmek, zalimce tavırlarda bulunmak. 2) Tehdit etmek, zalimce davranışlarda bulunacakmış gibi konuşmak.  “Dün haktan ve adaletten söz edenler, bugün iktidar olunca asıp kesmeye başladılar.”

Askıda kalmak: Bir engel çıkması dolayısıyla bir işin sonuca varamaması, yapılamayıp öylece kalması. “Senin gelmemen yüzünden bütün işler askıda kaldı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Askıya almak: 1) Geciktirmek, belirsiz olarak ertelemek, bir işi zamanında yapmayıp savsaklamak. 2) Altı boşalmış yapıyı dikmelerle tutturarak yıkılmaktan kurtarmak. “Söyle ona, o adamların tayin işlerini askıya alsın.”

Askıya çıkarmak: Evlenecek kimselerin nikâhtan önceki durumlarını gösterir belgelerin, belirli bir süre için ilgili dairede görünür bir yere asılması, ilân edilmesi.

Aslı faslı / astarı olmamak: Yalan, asılsız olmak, gerçek payı bulunmamak. “Aslı astarı olmayan işlerin içine sürükleme bizi.”

Astarı yüzünden pahalı olmak: Bir işin ayrıntısına ödenen paranın aslına ödenen paradan fazla olması, gerçek değerinden fazlaya mal olması. “Elbiseyi diktin ama astarı yüzünden pahalı oldu.”

Astığı astık, kestiği kestik: Davranışlarından dolayı kimseye hesap vermeyen, istediği gibi davranan, çok sert kimseler için kullanılır.

Aşağıdan almak: Sert konuşan kimselere karşı yumuşak bir dil kullanmak. “Biraz aşağıdan alırsan onun sana zarar vermesini kolayca önlersin.”

Aşağı kurtarmaz: 1) Bundan ucuza verilmez. 2) Daha aşağı bir durumu kendine lâyık görmez. “Israr etme, bu araba daha aşağı kurtarmaz.”

Aşağı tükürsen sakal, yukarı tükürsen bıyık: Sakıncalı oluşları eşit olan iki karşıt davranıştan birine karar verememe zorunluluğunu anlatmak için kullanılır.

Aşık atmak: Birisiyle yarışmak, özellikle kendisinden üstün birisiyle yarış etmek. “Sen benimle aşık atacak biri değilsin.”

Ata et, ite ot vermek / yedirmek: Uygunsuz iş yapmak; birbirini tamamlayan, birbirine uyan unsurları ters kullanmak; kişilere işlerine yaramayan şeyi, ilgili olmadıkları görevi vermek. “Ata et, ite ot verilen bir ülkede dirlik düzenlik mi olurmuş?”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ateş almak: 1) Yanmak, tutuşmak. 2) Ateşli silâhın patlaması. 3) Telâşlanmak, öfkelenmek, heyecanlanmak, coşmak. “Silâh birden ateş aldı.”

Ateş bacayı sarmak: Bir iş ya da olay önüne geçilemez, tehlikeli bir durum almak. “Ateş bacayı sarmadan çabuk gidelim buradan!”

Ateş basmak: Aşırı ölçüde sıkılmak, heyecanlanmak, utanmak sonucu vücutta sıcaklığın artması, yüzün kızarması. “O paha biçilmez vazoyu kırınca bedenini birden bire ateş bastı.”

Ateşe atmak: Birini çok tehlikeli bir işe bile bile sokmak. “Hiç aldırmadan, biricik kızını o adamla evlendirip ateşe atamazsın değil mi?”

Ateşe tutmak: 1) Ateşli silâhla mermi atmak. 2) Bir şeyi ateşin üzerinde tutarak ısıtmak. “Zalim askerler zavallı köylüleri yaylım ateşine tuttular.”

Ateşe vermek: 1) Bir yeri bilerek yakıp yok etmek. 2) Aşırı ölçüde telâşlandırmak. 3) Bir toplumu, bir ülkeyi kargaşalık içine sürükleyerek yıkıma uğratmak. “Dış güçler yerli işbirlikçilerle anlaşarak ülkeyi ateşe verdiler.”

Ateşine /nârına yanmak: Birinin yüzünden büyük haksızlığa uğramak, zarar görmek. “Eğer bu malı satamazsam senin ateşine yanmış olacağım.”

Ateş kesilmek: 1) Çok kızgın, öfkeli davranışlar göstermek. 2) Çok çalışkan, hareketli ve becerikli olmak. 3) Ateşli silâhlarla yapılan atışa son vermek. “Taraflar ateş kesilmesine razı olmadılar.”

Ateşle oynamak: Çok tehlikeli, zarar verecek bir işin üstüne üstüne gitmek ya da böyle bir işe girişmek. “Bırak o silâhı elinden! Ateşle oynadığının farkında mısın sen?”

Ateş pahası: Çok pahalı. “Yeni daireler ateş pahası, nasıl alacağız?”

Ateş püskürmek: Çok öfkeli olmak, ağır sözler söylemek. “Öğretmen kapıyı kıran öğrencilere ateş püskürdü.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ateşten gömlek: İçinde bulunulan acı, sıkıntılı, dayanılmaz durumu anlatmak için söylenir. “İflas etmem, ateşten gömlek giymem demektir.”

Atı alan Üsküdar`ı geçti: “Fırsat kaçtı, artık yapılacak şey kalmadı” anlamında kullanılır. “Sen daha dur, atı alan Üsküdar`ı çoktan geçti.”

Atı eşkin, kılıcı keskin: Her bakımdan güçlü, dilediğini yapabilir. “Zalimlere karşı durmak mı istiyorsun? Atın eşkin, kılıcın keskin olmalı!”

Atın yüğrükse bin de kaç: İmkânın varsa kendini kurtarmaya bak.

Atıp tutmak: 1) Kendi gücünü aşacağı işler yapacağını söylemek, abartılı konuşmak. 2) Birisinin arkasından ileri geri konuşmak, kötü sözler etmek. “Yüzüne karşı söyle, arkasından atıp tutma adamın.”

At oynatmak: 1) Ata hüner göstermek. 2) Bildiği ve istediği gibi davranmak. 3) Belli bir alanda üstünlük kurmak. “Meydan adamlara kaldı, istedikleri gibi at oynatıyorlar.”

Atsan atılmaz, satsan satılmaz: İşe yaramadığı, sıkıntı verdiği hâlde vazgeçilemeyen şeyler ve kimseler için kullanılır. “Ne yapayım, kardeş işte! Atsan atılmaz, satsan satılmaz!”

Attan inip eşeğe binmek: Bulunduğu dereceden, mevkiden, önemli görevden daha aşağı bir yere inmek veya alınmak. “Aklını başına toplamazsan adamı işte böyle attan indirip eşeğe bindirirler.”

Avaz avaz (avazı çıktığı kadar) bağırmak: Olanca gücüyle bağırmak; sesi yettiği kadar, var gücüyle bağırmak. “Tamam duyuyorum, öyle avaz avaz bağırma!”

Avucunun içine almak: Birini her dediğini yapar duruma getirmek, baskı ve etkisi altına almak. “Kaymakam bütün kasabalıyı avucunun içine aldı.”

Avucunu yalamak: Umduğunu ele geçirememek, beklediğini elde edememek. “Avucunu yalamak istemiyorsan harekete geç, sen de çalış.”

Avuç açmak: Yardım istemek, dilenmek, para istemek ya da ister duruma düşmek. “Yarın avuç açmamak için bugünden çalışmalısın.”

Ayağa düşmek: 1) Bir şeyin değerini kaybetmesi. 2) Yalvarır duruma gelmek. 3) İşe ilgisiz ve yetkisiz kimseler karışır olmak. “Sevinmeyin boşuna, bu işi ayağa düşürmeyeceğim hiçbir zaman.”

Ayağa kalkmak: 1) İyileşmek. 2) Saygı göstermek için oturma durumundan ayak üzeri duruma geçmek. 3) Telâşlanmak, heyecanlanmak. 4) Dikilmek, ayakları üzerinde durmak. “Dedem nihayet ayağa kalktı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ayağı (ayakları birbirine) dolaşmak: Yürürken herhangi bir sebepten ötürü ayakları birbirine takılmak, sendelemek. “Korkusundan zavallının ayakları birbirine dolaştı.”

Ayağı düşmek: Bir yere uğramak, o yer yolu üzerinde bulunmak, yolu düşmek. “Bu rezillikten sonra onun ayağının buralara düşeceğini sanmam artık.”

Ayağı düze basmak: İşleri iyi gitmek, zorlukları yenerek rahata kavuşmak. “Şu borcu da ödedik mi ayağımız düze basacak inşallah.”

Ayağı ile gelmek: 1) Kendi isteği ile gelmek. 2) Çok fazla emek sarf edilmeden elde edilmek. “Adam ayağı ile geldi dayak yemeye.”

Ayağına bağ olmak: Bir işini yapmasına, bulunduğu yerden ayrılmasına engel olmak. “Bu çocuk ayağıma bağ oldu, onu bırakıp da bir yere gidemiyorum.”

Ayağına dolaşmak / dolanmak: 1) Birisinin yaptığı işe engel olmak.  2) Başkasına yaptığı kötülük kendi başına gelmek. “Şu köpeği birisi çıkarsın atölyeden, insanın ayaklarına dolanıyor.”

Ayağına gitmek: Büyüklük taslamadan alçak gönüllülük edip birinin yanına varmak. “O baban senin, ayağına gitmelisin.”

Ayağına kapanmak: Kendini küçük düşürerek yalvarıp yakarmak. “İnsan ne birisinin ayağına kapanmalı, ne de birisini ayağına kapandırmalı.”

Ayağına / ayaklarına kara su inmek: Bir yerde ayakta beklemekten veya uzun süre dolaşmaktan çok yorulmak. “Seni aramaktan ayaklarıma kara sular indi.”

Ayağını çekmek: Daha önce gittiği yere artık uğramaz olmak, ilişkiyi ve ilgiyi kesmek. “İyice ayağını çektin, uğramaz oldun bize.”

Ayağını denk almak: Birilerinin kendisine karşı yapacakları muhtemel kötülüklere karşı uyanık davranmak, tedbirli olmak. “Eğer ayağını denk almazsan o adamlar başına bir iş açacaklar senin.”

Ayağını kaydırmak: Bir yolunu bularak birini bulunduğu işten, mevkiden uzaklaştırmak. “Adamcağızın hiç suçu yokken ayağını kaydırdılar, şimdi aç susuz dolaşıyor.”

Ayağını kesmek: 1) Bir yere gitmez, uğramaz olmak. 2) Birini bir yere artık uğramaz duruma getirmek. “Öyle korkutun ki o adamın ayağı kesilsin bu meyhaneden?”

Ayağının altına almak: 1) Acımasızca, tekmelerle kıyasıya dövmek. 2) Bir şeyi küçük görerek ondan faydalanma yoluna gitmemek, o şeyi tepmek. “Önüne serilen bütün nimetleri ayağının altına aldı hiç tınmadan.”

Ayağının tozuyla: Henüz dinlenmeden, yoldan gelir gelmez. “Adamı ayağının tozuyla kodese tıktılar.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ayağını sürümek: 1) Verilen bir görevi ağırdan yapmak. 2) Bir yerden ayrılmak üzere bulunmak. 3) Ölmek üzere olmak. 4) Halk inanışına göre birinin gelmesi, ardından başkalarının da gelmesine yol açmak. “Ayağını mı sürüdün ne, senden sonra gelen misafirlerin sayısını Allah bilir ancak!”

Ayağını yorganına göre uzatmak: Gelirini giderine uydurmak, harcamalarda geliri aşmamak. “Ayağını yorganına göre uzatmazsan ileride aç kalırsın.”

Ayağı / ayakları suya ermek / değmek: Neden sonra aklı başına gelmek, bir şeyin aslını anlamak, beklenen biçimde olmadığını kavramak. “Toy olduğu için doğruyu göremiyor, onun da ayağı suya erecek bir gün.”

Ayak altında kalmak: 1. Hor görülüp aşağılanmak, değer verilmemek. 2. İnsanların sık gelip geçtiği yerde, kalabalık içinde kalmak. “Seyyar satıcıların pek çoğu ayak altında kalınacak bir yeri seçerler.”

Ayak atmamak: Bir yere hiç gitmemek. “O kente ayak atmadım henüz.”

Ayak diremek: Bir şeyde ısrar etmek, karşı koymak, kendi kararından vazgeçmemek. “Ayak diremeseydi çoktan evini yıkmış olacaklardı.”

Ayaklar altına almak: Önem verilmesi gereken şeyleri hiçe saymak, çiğnemek. “Babasının onun için verdiği emekleri ayaklar altına alarak o serseriliği seçti.”

Ayakları geri geri gitmek: Bir yere istemeye istemeye, gönülsüz gitmek. “Hoşlanmadığım bu insanların yanına yaklaştıkça ayaklarım geri geri gitmeye başladı.”

Ayaklı kütüphane: Çok şey okumuş, her sorulana cevap veren, çok şey bilen, okudukları aklında kalmış kimse. “Adam ayaklı kütüphaneydi sanki!”

Ayakta kalmak: 1) Bir zorluk karşısında yıkılmamak, çökmemek. 2) Oturacak yer bulamamak. “Gemi öyle kalabalıktı ki hepimiz ayakta kaldık.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ayak takımı: İşe yaramaz, bilgisiz, görgüsüz, kaba, serseri, değersiz kimselerin bütünü.“Mahallemizde ayak takımı gittikçe çoğalıyor.”

Ayak uydurmak: 1) Adımlarını başkasınınkine uydurmak. 2) Kendi gidiş ve davranışını başkasınınkine benzetmek. “Bu bozuk topluma ayak uydurmak zorunda değiliz.”

Ayak üstü / üzeri: 1) Kısa süre içinde, acele olarak. 2) Ayakta durarak, ayakta dikilerek. “Gel de şu büfede ayak üstü atıştıralım biraz.”

Ayasofya’da dilenip Sultanahmet’te sadaka / zekât vermek: Kendisi başkasının yardımı ile geçinirken, gösteriş için elindekini başkalarına yardım amacıyla dağıtmak.

Ayıkla pirincin taşını: Bir işin oldukça karışık, dolaşık, içinden çıkılması güç olduğunu anlatmak için kullanılır. “Durup dururken adama olmadık sözler söylemiş, şimdi ayıkla pirincin taşını!”

Ayılıp bayılmak: 1) Sinir krizi geçirmek, bunalıma düşmek. 2) Birini kendinden geçercesine sevmek, beğenmek. “Her kan görüşünde ayılıp bayılıyor.”

Ayranı kabarmak: Öfkelenmek, kızıp bağırmak; coşmak. “O konuştukça adamın elleri titriyor, ayranı kabardıkça kabarıyordu.”

Ayvaz kasap hep bir hesap: “Ha öyle ha böyle, ikisi de bir; hangi yolu seçersek seçelim aynı sonuca varır” anlamında kullanılır.

Ayyuka çıkmak: 1) Pek yükselmek (ses için). 2) Herkesçe duyulmak, yayılmak (dedikodu için). “Öyle kızgındı ki sesi ayyuka çıkıyordu.”

Aza çoğa bakmamak: Eline geçenle yetinmek, tok gözlü olmak.

Azizlik etmek: Şaka ile takılmak, muziplik etmek, şaka ile aldatmak. “Osman azizlik etmeye bayılır.”

Açıklamalı Deyimler

Babaları tutmak (üstünde olmak): Sinir ve öfkeden bağırıp çağırmak, çok öfkelenmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Babasının hayrına : “Hiçbir çıkar elde etmeden, sadece iyilik olsun diye” anlamında.

Bacak kadar: Ufak tefek; kısa boylu (kimse)

Badire(yi) atlatmak : Tehlikeli durumu geçiştirmek.

Bağ bozmak : Mevsim sonunda bağdaki üzümleri toplamak.

Bağdaş kurmak: Sol ayağını sağ bacağın, sağ ayağını da sol bacağın altına alıp oturmak.

Bağlandığı yerde otlamak : Yerinde saymak, hiçbir ilerleme göstermemek.

Bağrına basmak (birini): Sevgi gösterip onu koruyuculuğuna almak.

Bağrı yanık : Çok dertli, acılı (kimse).

Bahar başına vurmak (birinin) : 1. Havalar iyice ısınmadan ince giyinmek. 2. Coşkun, taşkın, aşırı davranışlarda bulunmak.

Bahis açmak (bir şeyden, kimseden) : Onun hakkında konuşmaya başlamak, ondan söz etmek.

Bahse girmek (biriyle): Onunla herhangi bir konuda kendi görüşünün doğru olduğuna ilişkin iddiaya girmek.

Bahse tutuşmak (biriyle): Karşılıklı bahse girmek; iddialaşmak.

Bahtı açık: İşleri yolunda giden; talihi açık, şansı açık, kısmeti açık.

Bahtı bağlı olmak: 1. İşleri İstediği gibi yürümemek. 2. Evlenecek çağa gelmiş kıza kısmet çıkmamak; kısmeti bağlı olmak.

Bahtı kara : Talihi kötü olan.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Bahtına küsmek : İşlerin ters gitmesi yüzünden karamsar olmak; şansına küsmek, talihine küsmek.

Bakış açısı: Bir olayı, durumu belirli bir açıdan, yönden inceleme; görüş açısı.

Bakkal çakkal: Bakkal, kasap, manav gibi esnaf için küçümseme yollu kullanılır.

Bakkal defteri: Düzensiz, karalanmış, yıpranmış defter.

Baklayı ağzından çıkarmak: Gizli tuttuğu şeyleri açıklamak, söyleyemediği şeyleri sabrı tükenince söylemek.

Baldın çıplak: 1. İşsiz güçsüz (kimse). 2. Serseri.

Bal gibi: Pekâlâ, adamakıllı, çok iyi, gereği gibi.

Balık eti, balık etinde : Şişman değil, ama dolgunca.

Balık istifi: Çok sıkışık , üst üste, kalabalık olarak.

Balık kavağa (kurbağa ağaca) çıkınca : “Olmayacak şeyler olursa” anlamında kullanılır.

Balon uçurmak : Asılsızca haber yaymak.

Batta olmak (birine): Birisinden ısrarla, bıkkınlık verdirecek ölçüde bir şeyler istemek; ona asılmak.

Baltayı taşa vurmak : Farkında olmadan karşısındakini rahatsız edecek, kızdıracak söz söylemek.

Bam teline basmak (dokunmak) (birinin) : Bir kimseyi duyarlı olduğu bir konuda kızdıracak söz söylemek, davranışta bulunmak.

Bana (sana, ona) göre hava hoş : “Öyle ya da böyle olması benim (senin, onun) için fark etmez.” anlamında.

Bana mısın dememek : Zorlu bir işe, etkene vb’ye dayanmak, bunlardan hiç etkilenmemek.

Bardağı taşıran son damla : Sonunda insanın sabrını tüketen, olumsuz tepki yaratan söz, davranış vb.

Bardaktan boşanırcasına : (Yağmur için) Çok miktarda, şiddetli.

Barut fıçısı gibi: 1. Her an bir çatışmanın çıkabileceği olasılığı bulunan (yer). 2. Çok kızgın, öfkeli, sert (kimse).

Barut kokusu gelmek (burnuna) : Savaş ya da tehlikeli bir şey olacağını sezmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Basamak yapmak (bir şeyi, birini) : Bir kimseden ya da durumdan, daha yüksek bir yere gelebilmek için yararlanmak.

Basıp geçmek: 1. Önündekini geçmek. 2. Ona uğramamak. 3. Ona önem vermemek.

Basıp gitmek : Bir yerden çabucak ayrılmak, uzaklaşmak.

Basireti bağlanmak : Olabilecekleri sezdiği halde uygun biçimde davranamamak.

Baskına uğramak : 1. Düşmanın ani ve beklenmedik saldırısına uğramak. 2. Suçüstü yakalanmak. 3. Bir doğa afetinden büyük ölçüde etkilenmek.

Baskın çıkmak (birinden, bir şeyden): Ondan üstün olmak, onu geride bırakmak.

Baskın yapmak : 1. Bir kimseyi suçüstü yakalamak İçin bulunduğu yere ansızın girmek.  2. Düşmana beklemediği bir anda saldırı düzenlemek.  3. Haber vermeden konuk gitmek, ziyarete gitmek.

Bastığı yerde ot bitmemek: Gittiği yere uğursuzluk götürmek; çok şanssız olmak.

Bastığı yeri bilmemek: Sevinç, heyecan, vb. etkisiyle davranışlarını denetleyememek, şaşırmak, ne yaptığını bilememek.

Baston yutmuş gibi (yürümek): Sallanmadan, dimdik (yürümek).

Başa baş : Eşit, denk, aynı.

Başa çıkarmak (bir işi) (birini) : 1. Bir işi sona erdirmek. 2. Onu çok şımartmak.

Başa çıkmak (biriyle); Ona gücünü kanıtlamak, istediğini yaptırabilmek.

Başa geçmek: 1. Yönetici mevkiine geçmek, yönetimde en üst yeri almak. 2. önem bakımından ilk sıraya geçmek.

Başa (bir şey) gelmek : Kötü bir durumla karşılaşmak.

Başa güreşmek: 1. Yağlı güreşte; güreşçiler, başpehlivanlık sanını kazanmak için yarışmak. 2. En üstün dereceyi almak için mücadele etmek.

Baş ağrıtmak : Çok konuşarak dinleyenlere bıkkınlık vermek.

Baş aşağı: 1. Başı yere yönelik biçimde. 2. Başından aşağıya (yere) doğru.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Baş aşağı gelmek : 1. Tepesi üstü düşmek. 2. Bütün işleri alt üst olmak.

Baş aşağı gitmek: Durumu gittikçe kötüleşmek, sürekli kötüye gitmek.

Baş baş : Küçük çocukların “Allaha ısmarladık” anlamında ellerini başlarına götürmelerini sağlamak için söylenen söz.

Baş başa : Birlikte, beraberce; kafa kafaya.

Baş başa vermek : Görüş alışverişinde bulunmak amacıyla bir araya gelmek, bir iş için güçlerini birleştirmek; kafa kafaya vermek.

Baş belası: Sürekli rahatsız eden ve bir türlü kurtulunamayan (kimse, şey); başının derdi.

Baş döndürücü : 1. (Hız ve sürat için) Olağanüstü. 2. Baygınlık veri ci. 3. Korku verici, korkutucu. 4. Sarhoş edici. 5. Çok büyük, büyük hayranlık uyandıran.

Baş edememek (bir şeyle, biriyle) : 1. O işi başaramamak; o işin üstesinden gelememek. 2. O kimsenin söz ve davranışlarını düzeltememek.

Baş eğmek (birine) : Güçlü, sözü geçer bir kimsenin buyruğuna uymayı kabul etmek. (Kars. Boyun eğmek.)

Baş etmek (bir şeyle) (bir kimseyle) : Onu yenmeye gücü yetmek, o konuda başarı kazanmak.

Baş göstermek : 1. Ortaya çıkmak, belirmek, gözükmek. 2. (Güneş için) Doğmak.

Baş göz etmek (birini) : Onu evlendirmek, evermek.

Baş göz olmak : Evlenmek, evlendirilmek.

Başı ağrımak : Bir işi, kararı vb. nedeniyle sorumlu olmak; bu konulardaki olumsuzluklardan etkilenmek, üzülmek.

Başı altından çıkmak (birinin) : Kötü bir durum onun tasarım ve girişimiyle meydana gelmek; kafasının altından çıkmak.

Başı belada olmak : Büyük bir felaketle, sıkıntılı bir durumla karşı karşıya olmak.

Başı belaya girmek : Üzücü, tehlikeli bir durumla karşılaşmak.

Başı boş bırakmak (birini) (bir şeyi) : Onu denetlemeyip kendi haline bırakmak.

Başı boş kalmak : Denetim altında bulunmamak, karışanı görüşeni olmamak.

Başı (baş) çekmek: 1. Bir işte ön ayak olmak, bir işin yapılmasında öncü olmak. 2. Halayın başında bulunup oyunu yönetmek.

Başı dara düşmek (başı daralmak) : 1. Sıkıntılı bir durum içinde olmak. 2. Paraca darlığa düşmek.

Başı darda (kalmak, olmak) : Sıkıntı içinde (olmak).

Başı derde girmek (düşmek) : Üzücü, sıkıntı verici bir durumla karşılaşmak.

Başı dik (dimdik, alnı açık) ; Onurlu; onurlu biçimde.

Başı dertte (olmak) : Sıkıntılı, tehlikeli bir durum içinde (olmak).

Başı dinç (olmak): Herhangi bir kaygısı/sorunu olmayan (olmamak) huzur içinde yaşayan (yaşamak).

Başı dönmek: 1. Dengesini yitirip düşecek gibi olmak.  2. Kötü bir şey karşısında bunalmak, sıkılmak.  3. Görkemli, ilk kez  görülen bir şey karşısında şaşırıp kalmak.  4. Ulaştığı zenginlik ya da mevki nedeniyle şımarıkça davranışlarda bulunmak.

Başı dumanlı: 1. (Dağ için) Tepesini, doruğunu sis bürümüş. 2. İçkiden sarhoş olan ya da sevgi nedeniyle kendinden geçen (kimse); kafası dumanlı. 3. Açık seçik düşünebilecek, karar verebilecek, durum da olmayan (kimse).

Başı eğik (olmak, kalmak): Söz söyleyemez, direnemez, mahcup durumda (olmak); kafası eğik.

Başı göğe ermek (değmek) : Beklenmedik bir anda büyük bir mutluluğa kavuşmak; bundan ötürü çok böbürlenmek. (Kimi zaman alay yolu kullanılır.)

Başı hoş olmamak (bir şeyle), (biriyle) : 1. Ondan hoşlanmamak. 2. O kimseyle arası bozuk olmak; kafası hoş olmamak.

Başı için (birinin) : Değer verilen kişinin hayatı söz konusu edilerek kullanılan ant ya da yalvarma sözü.

Başı kabak: 1. Saçları dökülmüş. 2. Başında şapka, başörtüsü vb. olmayan.

Başı kalabalık olmak: Yanında iş, konuşma vb. nedenlerle birçok kimse bulunmak.

Başı kazan gibi olmak : 1. Gürültü, vb’den çok rahatsız olmak. 2. Çalışmak vb’den dolayı zihinsel yorgunluk duymak; kafası kazan gibi olmak.

Başımla beraber : Memnuniyetle, seve seve, hiç rahatsız olmaksızın.

Başına bela etmek (birini, bir şeyi) : Onu kendisine sıkıntı verecek bir durumu getirmek; o şeyin kendisini tedirgin edecek duruma gelmesine neden olmak.

Başına bela kesilmek : Bir kimse ya da şey, sıkıntı verecek, dert olacak duruma gelmek.

Başına bela olmak : Bir şey ya da kimse sıkıntı verir duruma gelmek.

Başına bela sarmak : Birisine bir şeyi musallat etmek, o şeyin onu rahatsız etmesine yol açmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Başına belayı satın almak : Rahatsız edici, üzücü olduğu sonradan anlaşılan bir işe kendi isteğiyle girişmiş olmak.

Başına bir şey (bela, hal, İş, kaza vb) gelmek : Kötü bir duruma düşmek, istenmeyen bir durumla karşılaşmak.

Başına bitmek (birinin) : İstemediği halde yanına gelip bir türlü oradan ayrılmamak, ısrarlı isteklerde bulunmak.

Başına buyruk : 1. Hiç kimseden izin almak gereğini duymadan, istediği gibi davranan. 2. özgür, bağımsız (bir biçimde).

Başına çalmak (bir şeyi) : 1. Bir şeyle vurmak. 2. Bir şeyi öfkeyle geri vermek; kafasına çalmak.

Başına çıkarmak (birinin) : Onu çok şımartmak; tepesine çıkarmak.

Başına çıkmak: Birinin hoşgörüsünü, yakınlığını fırsat bilip şımarıkça davranmak; tepesine çıkmak.

Başına çorap örmek : Birini kötü duruma düşürmek için gizli plan hazırlamak; çorap örmek.

Başına dikilmek : Başucunda durmak, rahatsız etmek; tepesine dikilmek.

Başına iş açmak : Zor, zorunlu bir işe kendi isteğiyle girişmek.

Başına kakmak : Yaptığı iyiliği, iyilik yaptığı kimsenin yüzüne karşı söyleyerek onu incitmek; kafasına kakmak.

Başına kalmak : Bir işin yapılması, bir kimsenin bakımı, ağırlanması onun görevi olmak.

Başına vur, ağzından lokmasını al: Uysal, boyun eğen (kimse).

Başından atmak (defetmek) (birini) (bir şeyi) : 1. Rahatsızlık veren, artık sıkıcı olan bir kimseyle ilişkiye son vermek. 2. Yapılması güç olan ya da çok zaman alacak olan bir işi bırakmak.

Başından büyük işlere girişmek (kalkışmak) : Bilgi, beceri ve yetkisini aşan işleri yapmak istemek, bunlara yeltenmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Başından geçmek: Söz konusu olayı (olayları) yaşamış olmak; söz konusu durumla daha önce karşılaşmış olmak.

Başından (aşağı) kaynar su (sular) dökülmek : Üzücü, utandırıcı bir olay, durum karşısında büyük bir sıkıntı duymak; vücudunu sıcak bir ter basmak; kafasından kaynar su dökülmek.

Başından savmak (bir şeyi, bir kimseyi) : Onu herhangi bir bahane ile uzaklaştırmak.

Başında olmak (bir durum birinin) : Aynı sıkıntılı durumu yaşamakta olmak.

Başında paralansın (parçalansın) : Yapılan bir iyilik çok söylendiğinde ya da pek bir işe yaramadığında, o iyiliğin artık istenmediğini belirten söz; kafasında paralansın.

Başını ağrıtmak : 1. Gereksiz, yersiz sözlerle bunaltmak. 2. Tedirgin etmek, uğraştırmak, can sıkmak; kafasını ağrıtmak.

Başını (baş) alamamak (bir şeyden): O şeyden kendisini bir türlü kurtaramam ak.

Başını alıp gitmek (kaçmak, savuşmak):  1. Hiç kimseye danışma dan, haber de vermeden bulunduğu yerden uzaklaşmak.  2. (Fiyat, ücret, faiz vb) Gittikçe artmak, yükselmek.

Başını (başında) beklemek: Bir kimseyi, şeyi korumak, gözetlemek

Başını belaya (derde) sokmak (salmak) : Hiç gereği yokken bir kimseyi sorumlu kılan, başını ağrıtan bir duruma itmek..

Başını boş bırakmak: Bir şeyi ya da kimseyi kendi haline bırakmak; denetim altına tutmamak.

Başını dinlemek : Kalabalıktan, gürültüden uzak, sessiz sakin bir yerde dinlenmek; kafasını dinlemek.

Başını döndürmek : 1 .(Korku, içki, tütün vb) Baygınlık vermek, bayılacak duruma getirmek. 2. Çok beğenmek, büyük bir ilgi duymak.

Başını ezmek: Birisini bir daha kötülük yapamayacak duruma getirmek, yok etmek; kafasını ezmek.

Başını gözünü yarmak : Bir işi istenildiği gibi yapmamak; o işi kusurlu, eksik bir biçimde yapmak; kafasını gözünü yarmak.

Başını (bir şeyden) kaldırmamak (kaldıramamak) : 1. Bir işi yaparken hiç ara vermemek, o işin gidişini bozacak başka bir iş yapmamak; kafasını kaldırmamak. 2. Hasta bir türlü iyileşip ayağa kalkamamak; kafasını kaldırmamak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Başını kaşımaya vakti olmamak (başını kaşıyacak durumda olmamak) : İşleri çok ve sıkışık durumda olmak; kafasını kaşımaya vakti olmamak.

Başının altından çıkmak (bir şey, birinin): Kötü bir şey birinin, kurnazca hazırladığı bir plana göre yapılmak; kafasının altından çıkmak.

Başının çaresine bakmak: İçinde bulunduğu güç durumdan kendi olanaklarıyla kurtuluş yolu aramak.

Başının derdi: (özellikle çocuklar için sitem yollu söylenir) Çok rahatsızlık veren, eziyet eden; baş belası.

Başının etini yemek : Birisinden ısrarla, bıkkınlık verecek ölçüde bir şeyler istemek; kafasının etini yemek.

Başını şişirmek : Çok konuşmak ya da gürültü vb. ederek başının ağrımasına yol açmak; kafasını şişirmek.

Başını taşa (taştan taşa) vurmak : Bir fırsatı kaçırınca ya da başarısızlığa uğrayınca çok üzülmek, kafasının taştan taşa vurmak.

Başını yakmak (birinin) : Onu tehlikeli bir duruma sokmak, zarar sokmak

Başını yemek (birinin): 1. Bir kimsenin tehlikeli, güç bir duruma düşmesine yol açmak. 2. Öldürmek, ölümüne yol açmak.

Başın (başınız) sağ olsun: Bir yakını ölmüş kimseye söylenen teselli sözü.

Başı önünde: 1. Terbiyeli, uslu (kimse). 2. Utangaç, mahcup (kimse).

Başı sıkışmak (sıkılmak) : Herhangi bir güçlükle karşılaşmak.

Başı sonu belli değil: Çok düzensiz, karmakarışık.

Başı (başı beyni) şişmek: Gürültü, yorgunluk vb.den çok rahatsız olmak; kafası şişmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Başı tutmak: Gürültü, fazla konuşma, üzüntü ya da başka bir nedenle başı ağrımaya başlamak; kafası tutmak.

Başı yerine gelmek : Kafası dinlenmiş, yorgunluğu gitmiş olmak; kafasın yerine gelmek.

Başı yukarda : Onurlu, kibirli, kendini beğenmiş (kimse). (Karş. Burnu havada)

Baş kaldırmak (bir şeye, birine) : Ayaklanmak, isyan etmek, karşı gelmek.

Baş koymak (bir şeye): Bir ülkü, amaç uğruna ölümü bile göze alıp uğraşmak.

Baş tacı etmek (birini): Ona büyük saygı göstermek, değer vermek.

Başta gelmek: En ön sırada olmak, üstün durumda bulunmak; önde gelmek.

Başta gitmek : En ileri, en üstün, durumda bulunmak.

Baştan aşağı (Baştan ayağa): Başından sonuna kadar; bütünüyle; tepeden tırnağa.

Baştan başa : Bütünüyle, her yönüyle, iyice, bir uçtan öbür uca kadar.

Baştan çıkarmak (birini) : Onu etkileyerek kötü yola sürüklemek, doğru yoldan saptırmak; ayartmak.

Baştan çıkmak: Yasa dışı, ahlak dışı yollara sapmak;, kotu insan olmak.

Baştan savma (iş): Özen göstermeden, gelişigüzel bir biçimde yapılan (iş).

Belasını aramak : Kendisi için tehlikeli bir durum yaratmak.

Belasını bulmak : Yaptığı kötülüklerin karşılığını bulmak, cezasını çekmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Belaya çatmak : Tedirgin edici bir durumla ya da kavgacı biriyle karşılaşmak.

Bel bağlamak (birine, bir şeye): Ona güvenmek, inanmak.

Belge almak : İki yıl aynı sınıfta üst üste kalan öğrenci, okuldan uzaklaştırılmak.

Beli bükülmek : Yaşlılık nedeniyle bir iş yapamaz duruma gelmek.

Belini bükmek (bir şey, bir kimse birinin): O, söz konusu kimsenin çaresizlik içinde kıvranmasına yol açmak.

Belini doğrultmak: İşlerini düzene koymak (Kars. (İşi) yoluna koymak.)

Belini kırmak: 1. Fena halde dövmek. 2. Hırpalamak, bir şey yapamaz duruma getirmek. 3. Bir işin en güç kısmını yapıp bitirmek, kolaylaştırmak

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Belirli / belli belirsiz: Çok az belli olan, zorlukla seçilebilen.

Belli başlı: 1. En önemli, başlıca. 2. Belirli.

Bel vermek:  1. (Duvar için) Ortası kamburlaşmak. 2. (Tavan için) Aşağı doğru sarkmak.

Benden günah gitti (Benden söylemesi) : “Ben görevimi yaptım, gerekeni söyledim; bundan sonrası için sorumluluk kabul etmem.” anlamında.

Benden sonra tufan : Kendinden sonrakileri, sonra olacakları düşünmeyen kimsenin tutumunun yanlışlığını belirtmek için söylenir.

Benden uzak olsun da, Mısır’a sultan olsun : “Söz konusu kimse, nerede, hangi mevkide olursa olsun, yeter ki benden uzakta bulunsun.” anlamında.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Bende (sende, onda) o göz var mı? : Bunlara inanacak kadar saf mıyım? (saf mısın?) , (saf mı?).” anlamında.

Ben derim bayram haftası, o anlar mangal tahtası: “Benim söylediklerimden bambaşka şeyler anlıyor, anlamlar çıkarıyor.” anlamında.

Ben diyorum hadımım, o diyor (soruyor) oğul uşaktan neyin var (çoluk çocuktan ne haber?) : “Ben gücüm olmadığını, bu işi yapamayacağımı söylüyorum; o hâlâ benden yardım istiyor, birtakım işler yapmamı umuyor.” anlamında.

Benim diyen : Kendine çok güvenen (insan).

Benim oğlum bina olur, döner döner yine okur: Hiçbir sonuca varmadan aynı şeyleri yineleyip duran kimse için alay yollu söylenir.

Benzi atmak (uçmak) : Korkudan ya da heyecandan yüzü sararmak; beti benzi atmak.

Benzi kül gibi olmak : Korkudan yüzünden kan çekilmek, yüzü sapsarı olmak.

Benzine kan gelmek : İyileşmek, canlanmak.

Berabere kalmak: Bir oyunda her iki tarafın da aldığı sayılar eşit olmak, yenişememek.

Bereket versin (bereket ki, bereket versin ki) : -1. “Tanrıya şükür ki.” anlamında yaşanılan kötü bir durum için söylenir. -2. “Tanrı size bol para versin.” anlamında iyi dilek sözü.

Besledik büyüttük danayı, (şimdi) tanımaz oldu anayı: “0 kimseyi biz yetiştirdik, bu hale getirdik, şimdi yüzümüze bile bakmıyor.” anlamında.

Beş aşağı beş yukarı: Yaklaşık olarak; üç aşağı beş yukarı.

Beş beter: Çok kötü.

Beşik kertme nişanlı (beşik kertiği) : Daha beşikte iken ailesi tarafın dan nişanlanmış.

Beşinci kol: Düşmanla iş birliği yaparak ülkeyi içten çökertmeye çalı şan örgüt.

Beş kardeş (yemek): Tokat (yemek).

Beşlik simit gibi kurulmak: Önemli bir kişiymiş gibi kasılarak oturmak.

Beş para etmez : “Hiçbir değeri yoktur.” anlamında.

Beş paralık etmek (birini) : Ayıplarını söyleyip onu küçük düşürmek.

Beş paralık olmak: Ayıpları ortaya döküldüğü için küçük düşmek.

Beş parasız : Yoksul, parasız.

Bet bet bakmak: Kötü bir şey yapacakmış gibi bakmak.

Beterin beteri: En kötü sanılandan daha kötü olan şey için söylenir.

Beti benzi kalmamak (atmak, uçmak, kireç kesilmek): Korku, üzüntü vb. nedeniyle yüzünden kan çekilmek; benzi atmak.

Beti bereketi olmamak (kaçmak) : -1. Yiyecek çabuk tükenir olmak. -2. Paranın satın alma gücü düşmek.

Bey devesi (danası) gibi yan gelip geviş getirmek : Hiçbir işe el sürmeden keyfince yiyip içmek, yaşamak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Bey gibi yaşamak: Bolluk içinde yaşamak.

Beyhude yere : Boş yere, gereği yokken, boşu boşuna; yok yere.

Beyin göçü: Özellikle az gelişmiş bir ülkenin yetişmiş, nitelikli bilim adamlarının çalışmak üzere gelişmiş ülkelere gitmesi olgusu.

Beyin yıkamak : Çeşitli yöntemler uygulayarak birisini belirli bir düşünceyi benimsemeye zorlamak.

Beyin yormak : Bir konu üzerinde çok düşünmek; kafa yormak.

Beylik söz: Herkesçe kullanılan, basmakalıp söz.

Beyni atmak: Çok kızmak; tepesi atmak.

Beyni bulanmak (uyuşmak): Sersemlemek, sağlıklı düşünemez duruma gelmek.

Beyninden vurulmuşa dönmek : Kötü bir haber alıp, hiçbir şey düşünmeyecek duruma gelmek.

Beyni sulanmak : Bunamak, sağlıklı düşünebilme gücünü yitirmek.

Bezginlik gelmek (birine bir şeyden) : 0 şeyden yorulmak, bıkmak, usanmak.

Bıçak kemiğe dayanmak : Sıkıntı, zahmet, artık dayanılamayacak bir duruma gelmek.

Bıçak sırtı: -1. Çok az (fark, zaman), -2. Çok yakın (aralık).

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Bıkkınlık gelmek (birine) : Ondan bıkmak, usanmak, bunalmak.

Bıkkınlık vermek (bir şey birine) : Bir şeyi tekrarlaya tekrarIaya karşısındakini usandırmak.

Bıyığı (bıyıkları) terlemek : Bıyığı yeni çıkmaya başlamak.

Bıyık altında gülmek : Birinin içinde bulunduğu duruma alay ederek, belli etmeden gülmek.

Bıyık bırakmak : Bıyıklarını kesmeyip uzatmak.

Biçilmiş kaftan : Bir işe, kimseye en uygun , en elverişli olan.

Bildiğinden şaşmamak: Hiçbir şeyden etkilenmeyip, doğru saydığı davranışını sürdürmek. (Kars. Gürültüye pabuç bırakmamak.)

Bildiğini okumak (yapmak): Başkalarının sözüne kulak asmadan istediği gibi davranmak.

Bile bile : Bilerek, isteyerek; kasıtlı olarak, kasten.

Bile bile lades : Aldandığını bildiği halele hiç itiraz etmeme, bunu kabul etmiş görünme.

Bileğine güvenmek : Kendi gücün, bilgisine, yeteneğine güvenmek,

Bileğinin hakkıyla : Kendi çalışması ve gücüyle.

Bilincine varmak (bir şeyin) : O şeyi iyice anlamak, kavramak; gerçekliğini görmek.

Bilir bilmez: Yarım yamalak bilerek; eksik bilgi ile.

Bilmezlikten (bilmemezlikten) gelmek: Bilmiyor görünmek.

Bilmiyorsun (bilmediğin) bu boku, git mektebinde oku : “Mademki bu şeyi bilmiyorsun, niçin uğraşıp duruyorsun? Bari öğren, sonra gel, uğraş.” anlamında.

Binde bir: Çok seyrek olarak; nadiren.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Bin dereden su getirmek : Birini kandırmak için bir yığın gerekçe ileri sürmek, aldatıcı sözler söylemek; kırk dereden su getirmek.

Bindiği dalı kesmek: Yarar sağladığı bir şeyi ortadan kaldırmak, kendisi için zararlı duruma getirmek.

Bini aşmak : Çok fazla olmak.

Bini bir paraya : Pek çok, bol.

Binin yarısı beş yüz (o da bizde yok) : “Tasalanmana gerek yok.” anlamında avutma sözü.

Bin kat: Başka şeyle karşılaştırılamayacak ölçüde çok.

Bin pişman olmak: Yaptığı şeyden çok pişman olmak.

Bin tarakta bezi olmak : Çok şeyle uğraşmak.

Bin yaşa : Çok yaşa anlamında.

Bir abam var atarım nerede olsa yatarım : “Yalnız yaşayan bir kimseyim, basit bir yaşama tarzım vardır, her yerde kalabilirim.” anlamında.

Bir ağızdan : Hep birlikte, beraberce.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Bir âlem : Kendine özgü şaşırtıcı nitelikleri olan

Bir an önce (evvel) : Olabildiğince çabuk.

Bir ara (aralık) : 1. Bir süreç içindeki kısa bir süre; 2. Eskiden, eski bir zamanda.

Bir araba laf: Bir yığın gereksiz, yersiz söz.

Bir araya gelmek : Toplanmak; buluşmak.

Bir araya getirmek: 1. Derlemek, toplamak. 2. Birleştirmek.

Bir arpa boyu yol gitmek : Önemsiz denecek kadar az ilerleme sağlamak.

Bir aşağı bir yukarı (dolaşmak, yürümek) : Amaçsızca, bir yerde oradan oraya (dolaşmak, yürümek vb.)

Bir atımlık (atım) borutu olmak (kalmak) : Bir konuda yapabileceği pek az şey kalmak; gücü, olanakları tükenmeye başlamak.

Bir ayağı çukurda (olmak) : Çok yaşlanmış (olmak); ölüme epeyce yakın (olmak).

Bir bakıma : Değişik bir görüşe göre, başka bir yönden bakılırsa.

Bir baltaya sap olmak : Belirli bir iş tutmak, bir meslek sahibi olmak.

Bir bardak suda fırtına koparmak : Önemsiz denecek kadar küçük bir sorunu büyütüp, kavga konusu yapmak.

Bir başına : Yalnız olarak, yanında hiç kimse bulunmadan.

Bir baştan (uçtan) bir başa (uca) : Bir yerin bir sınırından öbür sınırına kadar.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Bir ben bilirim, bir de Allah : “Çektiğim sıkıntı ve üzüntüleri ben ve Allah’tan başka kimse bilmez.” anlamında.

Bir bildiği olmak : Kendine göre bir düşüncesi olmak.

Bir bir: Teker teker, ayrı ayrı.

Birbirine düşmek : Aralarında anlaşmazlık çıkmak.

Birbirine girmek: 1. Kavga etmek. 2. Heyecanla oraya buraya koşuşmak.

Birbirinin gözünü oymak : Aralarındaki geçimsizlik nedeniyle kavga etmek.

Birbirini yemek : Sürekli kavga etmek, anlaşmazlık içinde olmak.

Bir bu eksikti: “Dertler, sorunlar yetmiyormuş gibi şimdi bir de bu çıktı.” anlamında.

Bir çırpıda : Çabucak, çok kolay biçimde.

Bir çift söz : Birkaç söz.

Bir çuval inciri berbat / murdar etmek : Yolunda giden bir işi, yanlış bir hareketle ya da sözle bozmak.

Bir dediği bir dediğini tutmamak : Söyledikleri birbirine uymamak, tutarsız konuşmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Bir dediğini (söylediğini) iki etmemek (ikiletmemek): Onun her istediğini yerine getirmek.

Bir dediği iki olmamak (edilmemek): Her isteği yerine getirilmek

Bir dereceye kadar: Makul bir ölçüye kadar, belli bir noktaya kadar; nispeten.

Bir deri bir kemik (kalmak) : Vücutça çok zayıf (düşmek), zayıflamış (olmak).

Bir dirhem bal için bir keçiboynuzu çiğnemek : Faydası az zahmeti çok bir işle uğraşmak.

Bir dizi: Birçok, bir yığın.

Bir dokun bin ah işit / dinle: “İnsanların dertlerini biraz deşmeye gör; hemen her türlü şikâyetlerini dile getirirler.” anlamında.

Bir dostluk kaldı: Satıcıların malları azaldığı zaman kullandıkları özendirme sözü.

Bire bir (gelmek): (İlaç için) Kesin ve etkili (olmak).

Bir elin beş parmağı gibi: Birbirinden hiç ayrılmayan; aralarında her hangi bir ayırım gözetilmeyen (kimseler)

Bir eli yağda bir eli balda (olmak) : Zenginlik, bolluk içinde (olmak).

Bire (beş, on, yüz…) vermek : (Buğday, arpa, nohut, fasulye gibi ürünler için) Toprak atılan tohumun belli bir katı kadar ürün vermek.

Bir günden bir güne : Hiçbir zaman.

Bir güzel: Çok iyi, iyice, güzel bir biçimde.

Bir hal olmak : 1. Bir şeyi çok yapmaktan usanmak, bıkmak; fenalık gelmek. 2. Davranışlar, huyu değişmek. 3. Bir kazaya uğramak, ölmek.

Bir hayli: Oldukça çok, epeyce.

Bir hiç uğruna : Amaçsızca, boşu boşuna.

Bir hoş : 1. Tatlı bir hoşluk içinde olan. 2. Garip, yadırgatıcı, tuhaf.

Bir içim su : Çok güzel (kadın, kız).

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Bir iğne bir iplik kalmak : Bir üzüntü, hastalık vb. nedeniyle çok zayıflamak.

Bir iki demeden (derken) : Karşısındakine vakit bırakmadan, hiçbir şekilde duraksamadan.

Bir kalemde : Toptan, bir işlemde.

Bir kapıya çıkmak : Hepsi aynı sonuca varmak, aynı anlama gelmek; aynı kapıya çıkmak.

Bir kaşık suda boğmak (birini) : Bir kimseye çok kızmak; kin duymak.

Bir kenara bırakmak (bir şeyi): Orta Önem vermemek, onu dikkate almamak.

Bir kenara çekilmek : İlgisini kesmek; sorumluluk almamak.

Bir kere : Aslında, gerçekte.

Bir kıyamettir gitmek (kopmak): Çok fazla gürültü, patırtı, telaş olmak.

Bir kol çengi: Esprili söz ve davranışlarıyla çevresine neşe saçan kimseler için söylenir.

Bir kofluğa iki karpuz sığdırmak : Aynı zaman içinde iki işi birden yapar durumda olmak.

Bir köroğlu bir ayvaz: Kan kocanın çocuklarının olmadığını, yalnız yaşadıklarını belirtmek için söylenir.

Bir köşeye ayırmak (atmak, koymak) (bir şeyi): Bir şeyi gerektiğin de kullanmak üzere bir yere koymak, biriktirmek, saklamak.

Bir köşeye çekilmek: Etkin görevi bırakmak. (Kars. İnzivaya çekilmek.)

Bir kulağından girip öteki (öbür) (bir) kulağından çıkmak : Söylenilenlere önem vermemek, hiç uymamak, onları dikkate almamak.

Bir lokma bir hırka : Azla yetinmeyi, dervişçe yaşamayı anlatan haya) görüşü.

Bir paralık etmek (birini): Onu utanılacak bir duruma düşürmek, rezil etmek; beş (on) paralık etmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Bir paralık olmak : Değersiz, onursuz, kötü duruma gelmek; beş (on) paralık olmak.

Bir pire için yorgan yakmak: Küçük bir zarardan kurtulmak için çok büyük bir zararı göze almak.

Bir punduna getirmek : Bir iş için en uygun durum ve zamanı yoklamak; punduna getirmek.

Bir saati bir saatine uymamak: Tutum ve davranışları sürekli değişmek, tutarsız olmak; saati saatine uymamak.

Bir sıkımlık canı olmak : Kısa boylu, cılız ve güçsüz olmak.

Bir sürü : Çok sayıda, pek çok, birçok.

Bir şeyciği kalmamak: İyileşmek, iyi olmak.

Bir şeye benzememek : İşe yarar, beğenilir ve istenir durumda olmamak.

Bir şeyler (şey) olmak : 1. Huy ve davranışları değişmek. 2. Fenalık gelmek, bayılacak gibi olmak. 3. Herhangi bir kötü durum başından geçmek.

Bir tahtası eksik : Pek akıllı olmayan, delice İşler yapan (kimse); tahtası eksik.

Bir taşla iki kuş vurmak : Bir davranışla, yararlı iki sonuç elde etmek.

Bir tek atmak : Bir kadeh içki içmek.

Bir temiz : Adamakıllı, iyice, güzelce.

Bir tuhaf: Garip, alışılmadık, yadırgatıcı (biçimde).

Bir tuhaf olmak : Üzülmek, yadırgamak, ne yapacağını bilememek.

Bir tuhaflığı olmak: Kendini iyi hissetmemek, rahatsızlığı olduğunu anlamak.

Bir tutmak (görmek) : Aynı derecede görmek, farksız olduğunu kabul etmek, eşit saymak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Bir türlü : 1. Ne yapıp yapıp; hiçbir biçimde. 2. (Yinelemeli biçimde) Bir eylemin yapılması ile yapılmamasının aynı derecede tedirginlik verici olduğunu belirtir. 3. Bir başka çeşitten.

Bir vakitler (bir vakit) : Vaktiyle, eskiden, geçmiş zamanda; bir zamanlar.

(Biri, bir şey) bir yana, dünya bir yana : Bir kimseye ya da şeye aşırı ölçüde değer verildiği zaman kullanılır.

Bir yastığa baş koymak : (Bir erkek bir kadın) Evli olmak, hayatını evli olarak sürdürmek.

Bir yaşına daha girmek : Şaşılacak yepyeni bir durumla karşılaşmak.

Bir yerde : Belli bir aşamada, belli bir noktada, bir bakıma.

Bir yığın : Birçok, pek çok, çok miktarda.

Bir yolunu bulmak : Amaca ulaştıracak çareyi, fırsatı, imkânı bulmak.

Bir zamanlar (zaman) : Vaktiyle, eskiden, geçmiş zamanda.

Bitkin düşmek : Çok yorulmak ; halsiz düşmek.

Boca etmek (bir şeyi) : Onu birdenbire ters çevirip içindekileri boşaltmak.

Boğaz boğaza gelmek : Kavga etmek; gırtlak gırtlağa gelmek.

Boğazı kurumak :,Çok konuştuğu için su içmek gereksinmesini duymak; damağı kurumak.

Boğazına basmak : Birini bir işi yapması için zorlamak; gırtlağına basmak.

Boğazına dizilmek (boğazından geçmemek) : İştahsızlık vb. nedenlerle yemeğin tadına varamamak.

Boğazına düğümlenmek ; Heyecan, korku, vb. yüzünden söyleyeceklerini söylememek.

Boğazına düşkün : Yemeği ve içmeyi çok seven (kimse); gırtlağına düşkün.

Boğazına kadar borca girmek: Çok borçlanmak ; gırtlağına kadar borca girmek.

Boğazına sarılmak : Kavgaya girişmek, peşini bırakmamak; gırtlağına sarılmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Boğazından kesmek: Para arttırmak için yiyeceğinden kısıntı yapmak; gırtlağından kesmek.

Boğaz kavgası: Geçimini sağlamak için uğraşma.

Boğaz tokluğuna (çalışmak) : Sadece karnını doyurma karşılığında (çalışmak).

Boğuntuya gelmek : Aldatılmak, kandırılmak

Boğuntuya getirmek : Şaşırtma yoluyla birisine yüksek fiyatla mal satmak ya da düşünmesine fırsat vermeden bir şeyi kabul ettirmek.

Bohçasını koltuğuna vermek : Kovmak, defetmek, işine son vermek.

Bol keseden: Ölçüsüz olarak.

Bol keseden atmak : Yerine getirilmesi güç vaatler bulunmak.

Bombardıman etmek (birini) : Bir kimseye ağır sözler söylemek.

Borca batmak: Borcu çok olmak. Borca girmek, borçlanmak.

Borç bilmek (bir şeyi): Bir şeyi yapmayı, kendisi için zorunlu bir görev olarak kabul etmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Borç bini aşmak (borç gırtlağa çıkmak): Borç, ödemesi güç bir duruma gelmek.

Borç harç : Borçlanarak, borca girerek.

Borçsuz harçsız : Hiç borca girmeden.

Boru mu (bu)? (boru değil) : “Küçümsenecek, önem verilmeyecek şey değil.” anlamında.

Borusunu çalmak (birinin): Çıkar sağlanan kimsenin hoşuna gidecek, düşüncelerine uygun düşecek davranışlarda bulunmak.

Borusu ötmek: Nüfuzu olmak, sözü dinlenmek, sözü geçmek.

Bostan korkuluğu : Görevini yapmayan, etrafına sözünü geçiremeyen kimse.

Boşa çıkmak : Gerçekleşememek, sonuç vermemek; boş çıkmak.

Boşa gitmek: Hiçbir işe yaramadan yok olmak; havaya gitmek.

Boşa koysam dolmaz, doluya koysam almaz: ‘Hiç bir çözüm yolu bulamıyorum.” anlamında.

Boş atıp dolu tutmak (vurmak): 1. Umutsuz gibi görünen bir işten olumlu sonuç almak. 2. Doğruluğuna inanmadan söylenilen sözün doğru çıkması.

Boş bulunmak : Dikkatsiz ve dalgın bir durumda bulunmak.

Boş çıkmak : (Umut edilen şey) Gerçekleşememek; boşa çıkmak.

Boş gezenin boş kalfası: İşsiz güçsüz dolaşan kimse için kullanılır.

Boşta kalmak (boşta gezmek); İşsiz güçsüz kalmak.

Boşu boşuna : Hiç gereği yokken, hiçbir kazanç sağlamadan; boş yere.

Boş vermek (bir şeye, birine) : Ona önem vermemek, aldırmamak.

Boş yere : Boşuna, gereksiz yere; boşu boşuna.

Boyacı küpü değil ki (hemen daldırıp çıkarasın) : “Bu iş o kadar kolay ve çabuk yapılamaz, belli bir emek ve zamana ihtiyacı vardır.” anlamında.
Boy atmak (boya çekmek): (Çocuk, için) Boyu uzamak, boylanmak.

Boy göstermek : Gösteriş olsun diye ortalıkta görünmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Boy bos (pos) : İnsanın boy açısından görünümü.

Boylu boslu (poslu): Boyu uzun, gösterişti; yakışıklı (kimse).

Boylu boyunca : Bütün boyu ile, boyu uzunluğunca.

Boynu bükük : 1. Acınacak, zavallı kimse için söylenir. 2. Acınacak, yardım bekler bir durumda.

Boynu eğri: Bir kimsenin İstediğini yerine getirmek durumunda olan, bu isteği borç bilen.

Boynum kıldan ince : “Haksız olduğum anlaşılırsa, verilecek her ceza ya boyun eğeceğim.” anlamında.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Boynunun borcu : Bir kişinin yapmak zorunda olduğu iş.

Boynuz isterken kulaktan olmak : Daha iyi bir şey elde etmek isterken elindekini de yitirmek.

Boy ölçüşmek (biriyle) (bir şeyle) : Yeterliğini,, üstünlüğünü göstermek için onunla yarışmak.

Boyu boyuna, huyu huyuna uymak : Birbiriyle denk, uyumlu olmak.

Boyu (boyu boşu) devrilsin : “Ölsün.” anlamında beddua.

Boyundan büyük işlere karışmak: Başaramayacağı işlere kalkışmak.

Boyunduruk aftına girmek: Başkasının (başka bir devletin) baskı ve buyruğu altında yaşamak.

Boyun eğmek: Güçlü birinin isteğini zorla ya da istemeyerek kabul etmek.

Boyunun ölçüsünü olmak : Giriştiği bir işte başarısızlığa uğrayıp beceriksizliğini ya da yetersizliğini anlamak.

Boy vermek:  1. (İnsan İçin) Suyun derinliğini boyu ile ölçmek. 2. (Bitki için) Gelişmek, uzamak.

Bozguna uğramak (bozgun vermek, bozgun yemek) : Bir karşılaşmada, savaşta yenilip perişan bir duruma düşmek.

Bozuk çalmak: Sinirli, canı sıkkın olduğunu davranışlarıyla göstermek.

Bozuk para gibi harcamak (birini): Bir kimsenin değerini sıfıra indirmek, onu başkalarının yanında küçük düşürmek.

Bozum olmak : Utanacak duruma düşmek

Bozuntuya vermemek : Olup bitenleri anlamamış, görmemiş, söylenenleri duymamış gibi davranmak, durumu İdare etmek.

Böylesine can kurban : “Benzerlerine oranla daha iyi, daha güzel olanlar için her türlü fedakârlığa katlanır.” anlamında.

Bu abdestle çok namaz kılınır: “Küçümsenen bu tutumla, inanışla ya da araçla işler daha çok yürütülür.” anlamında.

Bucak bucak aramak (birini) : Onu her yerde aramak.

Bucak bucak kaçmak (saklanmak) (birinden, bir şeyden): Onunla karşılaşmaktan sakınmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Bu gidişle : Bu biçimle, bu tempoyla.

Bu gözle : Bu anlayışla.

Bugünden tezi yok : Hemen şimdi, ilk fırsatta.

Bugüne bugün : Bugünkü ölçülere, değerlendirmelere göre.

Bugünlük yarınlık : Pek yakında olması beklenen şeyler için kullanılır.

Bugün yarın : Bir iki gün içinde.

Bulanık suda balık avlamak: Karışık bir durumdan yararlanıp çıkar sağlamaya bakmak.

Bulantı vermek (bir şey birine) : O şey onu kusacak duruma getirmek, midesini bulandırmak.

Buldukça bunamak: Bulduğuna şükretmemek, daha çoğunu istemek.

Buldumcuk olmak: Eline geçen bir şeyden ötürü fazlaca sevinmek.

Bulunmaz Hint (Bursa) kumaşı mı? : “Az bulunur, çok değerli bir şey ya da kimse değil ya!” anlamında alay yollu söylenir.

Bulup buluşturmak: Ne yapıp yapıp bulmak, büyük bir çaba sonucu sağlamak.

Bulut gibi: 1. (Sinek vb için) Yoğun. 2. Aşırı ölçüde (sarhoş).

Buluttan nem kapmak : En küçük bir şeyden bile alınmak, çok alıngan olmak.

Bundan böyle : Bundan sonra. Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Bundan iyisi can sağlığı: “Bundan daha iyisi olamaz.” anlamında.

Bu ne perhiz, bu ne lahana turşusu : “Sözleri ve davranışları birbirini tutmuyor.” anlamında.

Bununla birlikte (beraber): 1. Bun a bağlı olarak. 2. Şu da var ki, ayrıca.

Burnu bile kanamamak : Büyük bir kazayı herhangi bir yara bere almadan atlatmak.

Burnu büyümek : Kendini büyük biri olarak görmeye başlamak; başkalarını beğenmemek.

Burnu havada (burnu büyük, burnu Kaf dağında): Kibirli, herkese yukarıdan bakan kimse için söylenir.

Burnundan (fitil fitil) gelmek : Elde ettiği güzel bir şey, sonradan olan tatsızlıklar nedeniyle kendisine zehir olmak; ağzından burnundan gelmek.

Burnundan getirmek: Birini bir şeyi yaptığına yapacağına pişman etmek; ağzından burnundan getirmek.

Burnundan kıl aldırmamak: Kendisine hiçbir söz söyletmemek, huysuz ve gururlu olmak, eleştiriye tahammülü olmamak.

Burnundan solumak : Çok öfkelenmek, sinirlenmek.

Burnunda tütmek (bir şey, yer, kimse) : Onu çok özlemek, istemek, aramak; gözünde tütmek.

Burnunu kırmak : Kibirli bir kimseyi güç duruma sokup, artık büyüklenemez duruma getirmek.

Burnunun dikine (doğrusuna) gitmek : Başkalarının öğütlerine kulak asmayıp kendi bildiği gibi davranmak.

Burnunun direği kırılmak : Pis koku yüzünden rahatsız olmak

Burnunun direği sızlamak: Çok üzülmek.

Burnunun ucunu görmemek : Sarhoşluk, dalgınlık nedeniyle basacağı yeri görememek.

Burnunu sokmak (bir şeye) : Kendisini ilgilendirmeyen işe karışmak.

Burnu sürtülmek : Zorunlu, yorucu olaylar yaşamak, bunlardan ders almak.

Burnu yere düşse almaz: Kendini beğenmiş, kibirli kimse için söylenir.

Burun buruna gelmek (biriyle, bir şeyle) : Onunla beklenmedik bir anda karşılaşmak

Burun kıvırmak (bir şeye): Onu beğenmemek, küçümsemek.

Bu yakınlarda : Oldukça yakın bir zamanda, bir yerde.

Buyur etmek (birini) : Konuğu “buyurun” diyerek içeri almak ya da sofraya çağırmak.

Buyurun cenaze namazına : “Bir terslik oldu, artık yapılacak bir şey yok.” anlamında.

Buzdolabına koymak (bir şeyi): Bir sorunun çözümünü ileriki bir tarihe bırakmak. (Karş. Askıya almak.)

Buz kesilmek : Üzücü bir olay karşısında donup kalmak.

Buz kesmek: 1. Çok üşümek. 2. Hava çok soğumak.

Buz üstüne yazı yazmak : Süresi ve etkisi pek az olan bir iş yapmak, sözleri etkisiz kalmak.

Bülbül gibi konuşmak (okumak) : Kolaylıkla konuşmak (okumak).

Bülbül gibi söylemek (bir şeyi): Hiçbir şeyi saklamadan, her şeyi söylemek.

Bütün bütüne : Büsbütün, tamamıyla, tamamen.

Büyük görmek (birini, kendini) : Birini ya da kendini yüceltmek, olduğundan üstün tutmak.

Büyük oynamak : 1. Büyük para ile kumar oynamak. 2. Bir işe risklerini, zararlarını göze alarak girişmek.

Büyük (laf, söz) söylemek : Yapıp yapamayacağı belli olmayan bir iş konusunda kesin konuşarak övünmek.

Büyümüş de küçülmüş : Konuşmaları, davranışları büyüklere benzeyen çocuk için söylenir.

Açıklamalı Deyimler

Cadı kazanı (gibi): Fesadın ve dedikodunun çok olduğu, herkesin birbirine düştüğü, türlü düşmanlıkların kaynaştığı, hile ve düzenlerin kurulduğu yer. “Mahalle bir anda cadı kazanı gibi kaynamaya başladı.”

Caka satmak: Çalım satmak, gösteriş yapmak. “Caka satmayı bırak da işine bak.”

Cambul cumbul: Pek sulu, suyu bol (yemek için). “Yemek cambul cumbuldu ama lezzetli olmuştu.”

Can alıcı yer (nokta): Bir şeyin en önemli, en çarpıcı yeri. “İnsan sağlığı, eğitim ve kültür konularının en can alıcı noktası, ekonomidir.”

Can atmak: Çok istemek, çok arzulamak. “Babası ile parka gitmek için can atıyor.”

Can borcunu ödemek: Ölmek. “Beni korkutamazsın, bir can borcum var, onu da öder kurtulurum.”

Cana yakın: Sevimli, sokulgan, insana pek sıcak davranan. “Ne cana yakın bir insanmış meğer.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Can baş üstüne: İstenilen, arzu edilen şeyin büyük bir memnunlukla yapılacağını anlatır. “Can baş üstüne efendim, kasabaya varınca onu hemen göreceğim.”

Can çekişmek: Ölmek üzere bulunmak. “Yanına vardığımızda hayvan can çekişiyordu.”

Can damarı: Bir şeyin en önemli noktası, en mühim unsuru; bir şeyin yaşaması için en önemli araç. “Babam evin can damarıdır.”

Can damarına basmak: Bir işin en önemli noktası üzerinde durmak, ya da bir şeyin en duyarlı noktasını açığa çıkarmak. “Adamın en sonunda can damarına bastılar, zararı da kendileri gördüler.”

Can dayanmamak: Bir acı, üzüntü, sıkıntı ve istek karşısında direnme gücü kalmamak; dayanıklılığı yitirmek. “Yıllarca uğraşıp didinip yaptığı ev bir anda kül oldu, buna can mı dayanırdı?”

Can düşmanı: Öldürmeyi bile düşünen, aşırı kin ve düşmanlık besleyen, dost olmayan. “Can düşmanları etrafında cirit atıyorlardı.”

Can evi: 1. Yürek. 2. En duyarlı bölge. “Onları can evlerinden vurmaya yemin etti.”

Can evinden vurmak: En etkileyici, en can alıcı yönden saldırmak; bir daha yaşama imkânı kalmayacak şekilde vurmak. “Onları can evinden vurmalıyız ki bir daha bellerini doğrultamasınlar.”

Can havli ile: Ölüm korkusundan kaynaklanan güçlü bir tepkiyle (bir eylem yapmak). “Silâh sesini duyunca can havli ile yerinden fırladı.”

Can kalmamak: Gücü, kuvveti kesilmek; bitkin bir duruma düşmek. “Daha fazla yürüyemeyeceğim, can kalmadı bende, siz gidedurun.”

Can kaygısına düşmek: Her şeyi bırakıp, içine düştüğü tehlikeden varlığını kurtarma ve koruma çabasında olmak. “Ortalık birbirine girip silâhlar patlamaya başlayınca can kaygısına düştü zavallı kadın.”

Can kulağıyla dinlemek: Kendini vererek, büyük bir dikkatle dinlemek. “Babasının söylediklerini can kulağıyla dinlemeye başladı.”

Can pazarı: Herkesin kendi canının kaygusuna düştüğü ve kendi canını kurtarmaya çalıştığı tehlikeli bir durum, yer. “Ortalık toz dumandı; haykırışlar, inlemeler ortalığı çınlatıyordu; insanlar can pazarının tam ortasındaydılar.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Can sağlığı: Esenlik, kişinin sağlıklı olması. “Ne demeli canım kardeşim, inan bundan ötesi can sağlığı.”

Can sıkıntısı: Yapılacak iş ve bir şeyle oyalanma imkânı bulamamaktan duyulan tedirginlik, içine düşülen bunalım. “Bütün gün evde oturuyor, can sıkıntısından ne yapacağımı bilemiyordum.”

Can vermek: 1. Ölmek. 2. Ruha güç vermek, yaşar duruma getirmek. 3. Bir şeyi çok ister olmak. “Adam bir kurşunda can verdi.”

Can yakmak: 1. Üzmek, acı vermek. 2. Zulmetmek, eziyet etmek. 3. Bir kimseyi büyük zarar ve ziyana sokmak. “Şu hareketlerinle canımı yakıyorsun.”

Can yoldaşı: Yalnızlıktan kurtulmak için birlikte yaşanılan kimse. “Her insanın bir can yoldaşına ihtiyacı vardır.”

Cana can katmak: İnsanda yaşama sevincini artırmak; insana neşe, heves ve iç gücü vermek. “Ah o cana can katan yaylaya bir daha çıkabilsem.”

Cana minnet (bilmek): İhtiyacı olduğu hâlde arayıp da bulamadığı şeylerden saymak. “Yalnızca su mu? Canıma minnet, çabuk ver.”

Canı burnuna gelmek: Bir şey yaparken çok zorluk çekmek, bunalmak. “Kömürü taşıdım ama canım da burnuma geldi.”

Canı (gönlü) çekmek: Bir şeyi istemek, istek duymak, çok arzulamak. “Şimdi o yeşil eriklerden olsa da yesek, öyle de canım çekti ki.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Canı çıkmak: 1. Ölmek. 2. Çok yorulmak. 3. Çok yıpranmak. “Onu razı edinceye kadar canım çıktı.”

Canı gitmek: Önem ve değer verdiği, beğendiği bir şeye zarar gelecek diye çok korkmak, kaygılanmak. “Araba çizilecek diye canı gidiyor.”

Canına değmek: 1. Çok hoşlanmak, yararına yapılan işten ötürü çok sevinmek. 2. Ruhu şad olmak. “Büyükannenin canına değsin, ikramın bizi oldukça sevindirdi”

Canına kıymak: 1. İntihar etmek, kendini öldürmek. 2. Acımadan öldürmek. 3. Kendini yoracak, yıpratacak kadar iş görmek. “Komşunun kızı canına kıymış.”

Canına okumak: 1. Bir kimseye büyük bir zarar vermek, kötülük etmek. 2. İyi bir şeyi kötü hâle getirmek, heder etmek, harcamak. “Yeni aldığım oyuncağın canına okudu bir günde.”

Canına tak demek: Sabrı kalmamak, bir sıkıntıya dayanamaz duruma gelmek. “Canıma tak dedi artık, ya yaptıklarına son verirsin ya da burayı terk edersin!”

Canına yandığım (yandığımın): Kimi zaman sevgi ve hayranlık, kimi zaman da kızgınlık ve öfke gibi duyguları anlatmak için kullanılır. “Canına yandığımın adamı, bizi saatlerce bekletti bu soğukta.”

Canına yetmek: Bezmek, bıkmak, bir zorluğa dayanamayacak duruma gelmek. “Canıma yetti artık bu işi yapmayacağım.”

Canından bezmek: Çektiği sıkıntılar yüzünden içinde olduğu hayatı artık istemeyecek bir duruma gelmek. “Ne yapayım böyle hayatı, beni canımdan bezdirdi!”

Canını almak: Öldürmek.  “Allah canını alsın da kurtulalım senden!”

Canını bağışlamak: Öldürebileceği bir kişiyi öldürmekten vazgeçmek. “Ona kıyamadı ve canını bağışladı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Canını dişine takmak: Büyük sıkıntıları, tehlikeleri göze alarak bir işi başarmaya çalışmak. “Canını dişine takıp koca kayayı parçalamaya devam etti.”

Canını sokakta bulmak: Sağlığını koruması, kendini yıpratmaması ve tedbir alması gerektiğini anlatmak için kullanılır. “Biraz soluk almama izin ver. Ben canımı sokakta bulmadım.”

Canının içine sokacağı gelmek: Birine karşı büyük ölçüde sevgi duymak, birinden çok hoşlanmak. “Öyle ki o yavrucağı canımın içine sokacağım geliyor!”

Canını vermek: 1. Hiçbir şey esirgememek. 2. Bir şey uğrunda en değerli varlığını feda etmeye, hatta ölmeye hazır olmak. 3. Bir şeye aşırı ölçüde düşkün olmak. “Vatan uğruna kim can vermez ki?”

Canını yakmak: 1. Fizikî acı vermek. 2. Bir kimseyi zarara ya da sıkıntıya sokmak; üzmek, kaygılandırmak. “Lütfen canını yakma çocuğun.”

Canı tatlı: Acıya, üzüntüye ve sıkıntıya katlanmayan. “Öyle de canı tatlı ki ne zaman bir şey taşınacak olsa bir bahane bulup ortadan kayboluyor.”

Canı tez: Sabırsız, beklemeye tahammülü olmayan, ivecen. “Bekle de gör, ne canı tez adamsın sen öyle!”

Canı yanmak: 1. Fizikî bir acı duymak. 2. Bir işte zarar görmek, manevî bir üzüntü duymak. “Canını yakmadan ver o elindekini bana!”

Canla başla: Seve seve, her türlü zorluğa göğüs gererek, var gücüyle, hiçbir fedakârlıktan kaçınmayarak. “Hepsi canla başla çalıştı.”

Canlı cenaze: Çok zayıf, güçsüz, zayıflıktan kemikleri çıkmış kimse. “Adam canlı cenaze gibiydi.”

Canlı yayın: Kişilerin ses ve davranışlarını o anda ve doğrudan doğruya veren radyo ve televizyon yayını. “Parti temsilcileri bu akşam televizyonda canlı yayında tartışacaklar.”

Cart curt etmek: Göz dağı vermek ya da övünmek amacıyla abartılı konuşmak. “Karşımda cart curt edip durma.”

Cart kaba kâğıt: Yüksekten atan, yapamayacağı şeyleri yapar gibi konuşan, çalım satan kimselere karşı söylenen küçümseme ünlemi.

Cebi delik: Parasız, cebinde para tutmasını bilmeyen. “Daha ne kadar cebi delik dolaşacaksın.”

Cebini doldurmak: Karşılaştığı fırsatları değerlendirerek bol para kazanmak. “Cebini doldurmaktan başka bir düşüncesi yok adamın.”

Cehennem azabı: 1. Çok büyük sıkıntı, eziyet. 2. İman etmeyenlerin, kâfirlerin, günahkârların cehennemde çekecekleri ceza. “Allah bizi cehennem azabından korusun.”

Cehennem olmak: Defolup gitmek. “Çabuk cehennem ol yanımdan.”

Cemaziyülevvelini bilmek: Bir kimsenin herkesçe bilinmeyen, geçmişteki kötü bir yönünü veya kötü durumunu bilmek. “Sakın güvenme ona, ben onun cemaziyülevvelini bilirim.”

Cendereye sokmak: Çok sıkıştırmak, manevî baskı altına almak. “Adamı cendereye sokmayı iyi beceriyorsun.”

Cevabı yapıştırmak: Karşısındakinin, beklemediği, ters, güç duruma düşürücü bir cevap vermek. “Öyle bir cevap yapıştırdı ki karşısındaki donakaldı.”

Ciğeri beş para etmemek: Değersiz, kendisine güvenilmez, korkak, aşağılık (bir kimse olmak). “Bırak, ondan söz etme bana, ciğeri beş para etmez adamlarla işim yok.”

Ciğerimin köşesi: 1. Çok sevdiğim. 2. Sevgili evlâdım. “O, hâlâ benim ciğerimin köşesidir.”

Ciğerini okumak: Karşısındakinin gizli düşüncelerini bilmek, aklından geçenleri anlamak. “Bizi mi düşünüyormuş? Ben onun ciğerini okurum; o kendinden başkasını düşünmez.”

Ciğerini sökmek: Bir kimseyi büyük ölçüde zarar ve ziyana uğratmak.”Söyle ona, beni oraya getirtmesin, gelirsem ciğerini sökerim onun.”

Cin çarpmışa dönmek: Neye uğradığını anlayamayacak kadar kötü duruma düşmek. “Bir tokatta cin çarpmışa döndürdü adamı.”

Cin fikirli: Zeki, çok kurnaz, her zaman kendi çıkarını kollayan, çok anlayışlı. “Endişelenmeyin; o cin fikirli, o işin de üstesinden gelecektir.”

Cinler cirit (top) oynamak: Bir yerin ıssız, ürküntü verir olduğunu anlatmak için kullanılır.

Cinleri başına toplamak: Öfkelenmek, kızmak, çok sinirlenmek. “Zorla cinleri başıma topladınız.”

Curcunaya çevirmek (döndürmek): Bir yeri kargaşa, şamata, gürültü patırtı ile doldurup kimsenin ne dediğini anlamayacak hâle getirmek. “Çocuklar bir dakikada ortalığı curcunaya çevirdiler.”

Cümbür cemaat: Topluca, hep birden.”Halamlara cümbür cemaat gitmeye karar verdik.”

Cümle kapısı: Konak, saray gibi büyük binaların ana giriş kapısı.”Devletin ileri gelenleri konağın cümle kapısı önünde toplandılar.”

Cüret etmek: Ataklık etmek, yüreklilikle davranmak.”O, hemen herkesin yanında söz söylemeye cüret eden bir yapıya sahipti.”

Cürmü meşhut hâlinde yakalamak: Bir kimseyi suçu işlerken şahitlerle birlikte yakalamak.

Çaba göstermek: Bir işi başarmak için uğraşmak, kuvvet harcamak. “Çaba göstermeden amacına ulaşamazsın.”

Çağ açmak: Yeni bir gidişin, tutumun öncüsü olmak; evrensel bir gidişe yol açmak. “İstanbul’un fethiyle yeni bir çağ açıldı.”

Çakar almaz: İşe yarar gibi görünse de aslında yararsız, bozuk olan. “Çakar almaz bir tabancayla bizi korkutacağını sanmıştı.”

Çakı gibi: Canlı ve atik, çevik. “Çakı gibi delikanlı olmuş.”

Çalımından geçilmemek: Çok kibirli, kurumlu olmak; büyüklük taslamak, gösteriş yapmak. “Adamın çalımından geçilmiyor, ona laf anlatmak çok zor.”

Çalım satmak (caka satmak): Büyüklük taslamak, kurularak davranmak.

Çalıp çırpmak: Eline ne geçerse (az ve çok) çalmak, bu yolla kazanç sağlamak. “Yoksul kalınca çalıp çırpmaya başladı.”

Çam devirmek: Farkında olmadan karşısındakini kıracak ya da kötü bir sonuca yol açacak söz söylemek, davranışta bulunmak. “Onun da çam devirmede üstüne yok hani.”

Çam yarması: İri gövdeli insan.

Çanak tutmak (açmak): 1. Söz ve davranışlarıyla kavgaya, kargaşaya yol açmak. 2. Dilenmek. “Onun bu işe çanak tutmasına fırsat vermeyeceğim.”

Çanak yalayıcı: Dalkavuk, çıkarı için dalkavukluk eden. “Çanak yalayıcılar gün geçtikçe artıyor.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Çan çan etmek: Gerekli gereksiz sürekli konuşmak, yüksek sesle devamlı gevezelik etmek. “Başımda ne çan çan edip duruyorsun, kes artık şu sesini.”

Çanına ot tıkamak: Bir daha sesini çıkaramayacak, kötülük edemeyecek bir duruma sokmak. “Elbet sizin de çanınıza ot tıkayacağım gün gelecek.”

Çantada (torbada) keklik: “Ele geçirilmesi o kadar kesin ki elde edilmiş sayılır” anlamında kullanılır. “Beni çantada keklik sanıyor ama yanılıyor.”

Çaptan düşmek: Önceleri iyi olan durumu sonradan bozulmuş olmak; çalışma gücü, verimi tükenmiş olmak. “Adamın bir ayda çaptan düşeceğini sandılar.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Çar çur etmek: Gereksiz, lüzumsuz yere harcayıp tüketmek. “Paranı sakın çarçur edeyim deme.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Çarıklı erkânıharp: Daha ziyade öğrenimi olmayan ama kafası çalışan, kurnaz ve uyanık köylüler için şaka yollu kullanılır.

Çark etmek: Dönmek, geri dönmek. “Birkaç adım sonra çark ediniz.”

Çarkına okumak: Bozmak, çalışamaz hâle getirmek, zarar vermek; birine büyük kötülük yapmak. “Eline alır almaz saatin çarkına okudu.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Çarşamba pazarı: Her şeyi açıkta olan, karmakarışık yer. “Etrafı çarşamba pazarı gibi yapmış çocuklar.”

Çarşaf gibi: Dalgasız, dümdüz ve durgun. “Deniz çarşaf gibiydi.”

Çat kapı: Aniden, beklenmedik bir anda. “Oturuyorduk, çat kapı çıkageldiler.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Çat pat: 1. Ara sıra. 2. Yarım yamalak, biraz. 3. Vakitli vakitsiz, uygunsuz zamanlarda. “Çat pat okuması var diye mektubu ona uzattılar.”

Çayı görmeden paçaları sıvamak: Ham hayaller kurmak; henüz zamanı gelmediği hâlde yapılacak bir iş, meydana gelebilecek bir olay için hazırlıklara girişmek. “Durun bakalım hele, çayı görmeden paçaları sıvamayın, bir haber ulaşsın önce.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Çehre züğürdü: Çirkin, suratsız, yüzü yakışıksız. “Oğlanı çehre züğürdü bir kızla evlenmek zorunda bıraktılar.”

Çekeceği olmak: Çok acı çekeceği, sıkıntıya gireceği bir iş ya da durumla karşılaşacağı sezilir olmak. “Öyle anlaşılıyor ki bu çavuştan çekeceğimiz var.”

Çekidüzen vermek: Karışıklığı, dağınıklığı, başıbozukluğu gidermek. “Kendine bir çeki düzen vermelisin artık.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Çekip çevirmek: Yönetmek, düzene sokmak, hâle yola koymak, çalışmasını sağlamak. “Tek başıma bu işi çekip çeviremem ki!”

Çekip gitmek: Savuşmak, bırakıp gitmek, kimseye danışmadan ayrılmak. “Aradığını bulamayınca çekip gitti.”

Çekirdekten yetişme: Bir işi küçük yaştan, çıraklıktan başlayarak öğrenme ve o işte ustalaşma. “Ali, çekirdekten yetişmiş bir marangozdu.”

Çekişe çekişe pazarlık (etmek): Bir malı ucuza almak, ya da pahalıya satmak için titizce uzun süre yapılan pazarlık. “Babam çok istediği atı alabilmek için, atın sahibiyle çekişe çekişe pazarlık etmeye başladı.”

Çelme takmak: 1. Ayağını bacağına geçirerek yıkmaya çalışmak. 2. Bir işin gelişmesini engellemek veya bir kimsenin iyi yürüyen işini bozmak. “Sakin sakin giden arkadaşını çelmek takarak yere düşürdü.”

Çene çalmak: Gevezelik ederek, çok konuşarak vakit geçirmek. “Komşu kadınları çene çalmaya bayılırlar.”

Çenesi düşük: Geveze, çok konuşan, gereksiz şeyler söyleyen. “Senin kadar çenesi düşük bir adam daha görmedim.”

Çenesi kuvvetli: Söylemekten yorulmayan, söylediği sözlerle kendisini dinletmesini bilen. “İyi hatip, acaba çenesi kuvvetli hatip midir?”

Çene yarıştırmak: Karşılıklı gevezelik etmek, boş konuşmak. “Sizinle çene yarıştırılmaz doğrusu.”

Çetele tutmak: Hesap tutmak amacı ile bir yere çizgiler çekmek. “Ahmet amca, veresiye verdiği mallar için çetele tutmaktan usanmıştı.”

Çetin ceviz: 1. Kırılması zor, kabuğu sert ceviz cinsi. 2. Yola getirilmesi, yenilmesi zor rakip; başarılması güç iş. “Şimdi anlıyordu rakibinin ne deneli çetin ceviz olduğunu.”

Çevir kaz (kazı) yanmasın: Karşısındakini kıracak bir söz söylediğini fark edip de çevirmeye kalkışanlara şaka yollu söylenir.

Çıban başı: 1. Çıbanın patlamak üzere olan tepe noktası. 2. Kötü sonuçların, uygunsuzlukların ana sebebi. “Bu işte çıban başı mı olmak istersin?”

Çıfıt çarşısı: Türlü kötülüklerin, hile ve düzenlerin karmakarışık bir durumda bulunduğu yer. “Daireyi çıfıt çarşısına çevirenler tek tek bulunmalıdır.”

Çığır açmak: Bir alanda yeni bir yol açmak; yeni bir tutum, izlenecek yöntem bulmak. “Bilim adamları kanserle mücadelede çığır açmak için kolları sıvadılar.”

Çığırından çıkmak: Yoldan sapmak, doğru ve uygun gidişten ayrılmak, artık düzelemez hâle gelmek. “İşler çığırından çıkmadan önlem almalıyız.”

Çıkar yol: Çare, en tutarlı çözüm yolu. “Sınıf geçebilmek için tek çıkar yol ders çalışmaktır.”

Çıkış yapmak: Bir tartışma esnasında etkili söz ve sert davranışlarla düşüncelerini belirtmek. “Ani bir çıkış yaparak herkesi şaşırttı.”

Çıkmaza girmek: Çözümlenemeyecek, içinden çıkılamayacak bir duruma düşmek. “İşler, hiç ummadıkları bir anda çıkmaza girdi.”

Çıngar çıkarmak: Gürültü patırtı, karışıklık ve kavga çıkarmak. “Çıngar çıkarmadan oturtun şu kadını.”

Çıt çıkarmamak: Çok sessiz olmak, hiç ses çıkarmamak, gürültü yapmamak. “Çocuklar korkudan çıt çıkarmıyorlardı.”

Çiçeği burnunda: Çok taze, yeni koparılmış. “Çiçeği burnunda bir haber getirmek için yarışa girdi muhabirler.”

Çifte kumrular: Birbirini çok seven ve birbirinden ayrılmayan kimseler. “İşte çifte kumrular geliyorlar.”

Çiğlik etmek: İnsana yakışmayan; olgunluğa, yaşa uygun düşmeyen yersiz ve kaba davranışlarda bulunmak. “Bir çiğlik edip de toplantıyı berbat edecek diye ödüm kopuyor.”

Çiğ süt etmiş olmak: Soysuz ve namussuz olmak. “Bu yürek yakıcı işi yapmak için çiğ süt emmiş olmak gerek.”

Çiğ yemedim ki karnım ağrısın: “Herhangi bir suç işlemedim ki korku duyayım, işi eksik yapmadım ki olumsuz sonuçtan kaygılanayım” anlamında kullanılır.

Çile çekmek: Üzüntü, eziyet, acı ve sıkıntı içinde yaşamak. “Annen seni büyütünceye kadar ne çileler çekti biliyor musun?”

Çile çıkarmak: 1. Sıkıntılı bir işin veya durumun sona ermesini beklemek. 2. Tasavvufta bir müridin belli bir eğitim safhasından geçmesi. “Çile çıkarmayan mürit olgunlaşamaz.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Çileden çıkmak: 1. Çok öfkelenmek, olan bitenler karşısında dayanıklılığı kalmayıp taşkınlık göstermek. 2. Çile süresini bitirmek. “Ben çileden çıkmadan çabuk terk edin burayı.”

Çil yavrusu gibi dağılmak: Toplu hâlde bulunan insanların her biri, herhangi bir sebeple bir yana dağılmak. “Silâh sesini duyunca çil yavrusu gibi dağılmaya başladılar.”

Çirkefe taş atmak: Edepsiz, geçimsiz, kaba saba kimsenin tepkisine yol açacak davranışlarda bulunmak. “Şu çirkefe taş atıp da başını belâya sokmadan gir içeri!”

Çivi kesmek: Çok üşümek, donmak. “Çocuklar soğuktan çivi kesmişlerdi.”

Çizmeden yukarı çıkmak: Bilmediği, aklının kesmediği, yetkisinin dışında bir işe kalkışmak; haddini bilmemek. “Kes artık, çizmeden yukarı çıkmaya başladın.”

Çocuk oyuncağı: Önem verilecek değerde olmayan, kolay iş. “Dereyi geçmek mi? Çocuk oyuncağı benim için.”

Çocuk oyuncağı hâline getirmek: Bir işi sık sık değiştirip verilmesi gereken önemde ele almamak, küçümsenir duruma getirip değerinden düşürmek. “Ne biçim adamlarsınız siz, bu güzel işi çocuk oyuncağı hâline getirdiniz!”

Çoğu gitti azı kaldı: İşin en güç, en önemli, en büyük kısmı bitti, kalanı önemsizdir. “Ha gayret çocuklar, çoğu gitti azı kaldı.”

Çok görmek: 1. Esirgemek, bir kimseyi o şeye değer bulmamak. 2. Bir kimsenin yaptığını, davranışını yadırgamak. “Gel, çok görme bana bu işi.”

Çoluk çocuk elinde kalmak: Genç, tecrübesiz, çocuk denecek kişilerin yönetimi altında yaşar durumda olmak. “Ülke çoluk çocuk elinde mi kalacak? Allah korusun!”

Çoluk çocuğa karışmak: Evlenip, çocukları dünyaya gelip, onlarla uğraşır olmak. “Vay canına! Daha dünkü çocuktu, bugün çoluk çocuğa karışmış! Zaman ne çabuk da geçiyor.”

Çorap söküğü gibi gitmek: Başlayan bir işin birbirine bağlı diğer bölümlerinin kolaylıkla halledilmesi. “Hele bir başla sen, bak nasıl çorap söküğü gibi gidecek iş.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Çorbada tuzu bulunmak: Yapılan bir iş ya da hizmette az da olsa çabası, emeği bulunmak. “Haydi durmayın, çorbada sizin de tuzunuz bulunsun!”

Çömlek hesabı: Güvenilmez, yanlış hesap. “Senin yaptığın çömlek hesabı, bir muhasebeciye havale et işi.”
Çuval gibi: Kaba ve seyrek, bol ve ütüsüz. “Pantolonun çuval gibi olmuş.”

Çürüğe çıkmak: 1. İşe yaramaz olduğu, sağlam olmadığı anlaşılarak bir yana atılmak. 2. Sağlığı el vermediği için askerlik görevine alınmamak. “Çürüğe çıkmak için can atanlar da yok değil bugün.”

Çürük tahtaya basmak: Tedbirsiz hareket edip, kötü sonuçlanacak bir işe girişmek.”Allah kimseyi çürük tahtaya bastırmasın.”

Dağ devirmek: Çok zor görünen işleri başarmak. “İşi ondan iyi kimse yapamaz, ne dağlar devirdiğini bilsen şaşarsın.”

Dağ doğura doğura fare doğurdu: Önemli gibi görünen şeylerden önemsiz bir sonuç çıkması durumunda söylenir.

Dağa çıkmak: Eşkıya olmak.

Dağa kaldırmak:  Herhangi bir sebepten ötürü birini zorla dağa veya ıssız bir yere götürüp orada alıkoymak. “Eşkıyalar, karakol komutanının oğlunu dağa kaldırmışlar; ne istedikleri henüz belli değil.”

Dağarcığına atmak: Yeni bilgilerini, eski bilgilerine katmak; yeni bilgileri zihnine yerleştirmek.“Öğrendiği her yeni bilgiyi dağarcığına atmayı ihmal etmedi.”

Dağdan gelip bağdakini kovmak: Daha sonradan geldiği bir yere ya da karıştığı bir işte eskiden beri bulunan bir kişinin yerini almaya çalışmak.“Şu densize bak hele, dağdan gelip bağdakini kovuyor!”

Dağlara düşmek: Sıkıntı, üzüntü sebebiyle insanlardan kaçıp ıssız yerlerde yaşar olmak.“Annesinin ölümünden sonra dağlara düştü.”

Dal budak salmak: 1. Karmaşık biçimde yayılıp genişlemek. 2. Soy ya da dostluk yönünden genişleyip yayılmak.“Bu mesele daha fazla dal budak salmadan hemen halledilmeli.”

Dalavere çevirmek: Yalan, dolan ve hile ile kötü bir iş yapmak; düzen kurarak gizlice başkasını aldatmak.”Yine bir dalavere çevirmesin bu adam!”

Daldan dala konmak: Çok sık, düşünce ya da konu değiştirmek.“Daldan dala konmayı bırak da bir işe sarıl artık.”

Dalına basmak: Hiç hoşlanmadığı şeyleri yaparak birisini öfkelendirmek.“Dalıma basıp da beni çileden çıkarma lütfen!”

Dallanıp budaklanmak: Genişleyip yayılmak, gittikçe büyüyerek karışık bir durum almak.“İşi dallandırıp budaklandırmada üstüne yok hani!”

Dam üstünde saksağan, vur beline kazmayı: Yersiz ve saçma söz için söylenir.

Damdan düşer gibi: Aniden, yersiz olarak (söz söylemek).“Damdan düşer gibi söz söyleyince ortalık birbirine girdi.”

Damgasını vurmak: Biri hakkında kötü bir yargıya varmak.“Allah’tan korkmazsan ona hırsızlık damgasını vur da rezil olsun.”

Damokles’in kılıcı: Kişiyi korku ve baskı altında tutan büyük ceza tehdidi.“Damokles’in kılıcı gibi başımda dikilip durma öyle!”

Dananın kuyruğu kopmak: Olay patlak vermek, beklenen ve korkulan sonucun gerçekleşmesi.“Dananın kuyruğu bu gece kopacak, inşallah hayır demezler.”

Danışıklı dövüş: Şike; önceden aralarında bir anlaşma olduğu hâlde, sanki böyle bir anlaşma yokmuş gibi davranarak başkalarını aldatmak.“Danışıklı dövüş insanların mertlik anlayışını tamamen öldürdü.”

Dara düşmek: 1. Paraca sıkıntıya uğramak. 2. Sıkıntılı, tehlikeli bir durumla karşılaşmak.“İyice dara düştük, geçinmekte güçlük çekiyoruz.”

Dara getirmek: Aceleye getirmek, gerektiği gibi zaman ayıramamak.“Biraz erken kalkalım da dara getirmeden yapalım işi, güzel olsun.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Dar boğaz: Sıkıntılar ve güçlükler içinde geçirilen, geçici kabul edilip sonunda ferahlık umulan durum.“Evelallah bu dar boğazı da aşacağız.”

Darda kalmak: 1. Zor duruma düşmek. 2. Paraca sıkıntı çekmek.“Öğretmeninin karşısında darda kalmak istemeyen Ahmet, ödevini yapmayı hiç ihmal etmezdi.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Dar gelirli: Geçim sıkıntısı çeken, kazancı normal olarak geçimini sağlamaya yetmeyen.“Dar gelirli ailelerin çocuklarının çoğu okulu yarıda bırakmak zorunda kalıyorlar.”

Darısı (dostlar) başına: “Kavuştuğum başarı ve mutluluğa tüm dostlarımın da kavuşmasını isterim” anlamında kullanılır.

Dar kafalı: Anlayışı, kavrayışı az; yeniliklere açık olmayan.“Dar kafalı insanlarla anlaşmak oldukça zordur.”

Davul çalmak: Bir şeyi herkesin duyabileceği biçimde ortalığa yaymak.“Davul çalıp bizi elâleme rezil etti.”

Defe (tefe) koymak: Dedikodusunu yapmak, kınayan bir dille başkalarına anlatmak, alaya almak.“Sakın söyleme, yoksa bizi defe koyarlar.”

Defterden silmek: İlişkisini kesmek, yok saymak, adını anmaz olmak, unutmak.“Ali’yi defterden iyice sildim.”

Defteri dürülmek: 1. İşine son verilerek bir yerden uzaklaştırılmak. 2. Ölmek ya da öldürülmek.“Onun da defterini dürecekler yakında.”

Defteri kapamak: İlgiyi kesmek, uğraşmaz olmak, söz konusu işi yapmaz olmak. “O defteri kapadık biz, artık soru sormayın.”

Deli divane olmak: Bir şeyi, bir kimseyi aşırı derecede sevmek, ona tutkun olmak.“Delikanlı o kız için deli divane oluyordu.”

Deli fişek: Atak, delişmen, delice işler yapan, şımarık.“Bırak artık şu deli fişek adamla arkadaşlık etmeyi.”

Deliksiz uyku: Hiç uyanmadan, çok rahat, uzun süre uyunulan uyku.“Bu gece deliksiz bir uyku çekip yorgunluğumu atmak istiyorum.”

Dem tutmak: Bir çalgıya, bir başka çalgı veya sesle eşlik etmek.

Demir atmak: 1. Çapasını denize atmak. 2. Bir yerde uzun süre kalmak.“Gemiler fırtına başlayınca koya girip demir attılar.”

Denizden çıkmış balığa dönmek: Yeni bir işe, ortama, duruma alışmakta zorluk çekmek.“Eski işinden ayrılıp, yeni işine başlayınca denizden çıkmış balığa dönmüştü.”

Derdine düşmek: Yapılması gereken bir şeyi gerçekleştirmenin yollarını aramak.“Sana ne ki o işin derdine düştün?”

Dert ortağı: 1. Aynı derdin, sıkıntının içinde bulunanlardan her biri. 2. Bir kimsenin derdini paylaştığı, anlattığı yakın dostu.“Onlar yıllar yılı birbirlerinin dert ortağı olarak yaşamışlardı.”

Destan olmak: Yaptığı (kötü) bir işten dolayı şöhreti yayılmak.“Karısına bağırdı diye annesini kapıya attı, bütün civar köylere destan oldu.”

Devede kulak: Bütüne göre çok ufak bir parça.“Onun yaptığı iş devede kulak kalır.”

Deveye hendek atlatmak: Birisine yapılması çok zor, hemen hemen yapamayacağı bir işi yaptırmaya çalışmak.“Senin yaptığın deveye hendek atlatmak, bırak şu garibin yakasını.”

Devlet kuşu: Umulmadık, iyi talih; zenginlik, mutluluk getiren talih.

Dışı eli (seni) yakar, içi beni: “Dıştan görünüşü, herkesi imrendirecek kadar güzel ama içyüzü elverişsiz, kötü, sahibini üzücü” anlamında kullanılır.“Ah bir bilseler işin iç yüzünü, dışı eli yakar, içi beni.”

Diken üstünde oturmak: Bir yerde tedirginlik duymak, her an kalkmak durumunu belirtir olmak, huzursuz olmak. “İnan, diken üstünde oturuyorum şurada.”

Dikine gitmek: İnatçılık etmek, bildiğini yapmaya çalışmak, kimsenin uyarısına kulak asmamak.“Biraz daha dikine giderse başına büyük bir bela gelecek bu çocuğun.”

Dikiş tutturamamak: Bir yerde, bir işte bir sebepten ötürü başarı sağlayamayıp uzun süre kalmamak.“Bir şeyde dikiş tutturamadı, şimdi boşta gezip duruyor.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Dikiz etmek: Bir yeri, olayı, birinin hareketlerini gizlice ve gözünü ayırmadan dikkatlice izlemek.

Dil dökmek: Kandırmak, inandırmak ya da yararlanmak için tatlı sözler söylemek.“Peşine düşen çocuğu ne kadar dil döktüyse de evde kalmaya razı edemedi.”

Dil uzatmak: Bir kimse veya bir şey için kötü söz söylemek.“Ben öğretmenime dil uzattıracak adam değilim.”

Dil yarası: Acı, ağır ve kötü sözün gönülde bıraktığı kırgınlık.“Bıçak yarası geçer, dil yarası geçmez demişler.”

Dilden dile dolaşmak: Her yerde, pek çok kimse tarafından bahis konusu olmak.“Atasözleri dilden dile dolaşarak günümüze kadar geldi.”

Dile (dillere) düşmek: Hakkında dedikodu yapılmak.“Allah kimseyi dile düşürmesin, kadıncağız sokağa çıkamaz oldu.”

Dile gelmek: 1. Konuşma yeteneği yokken konuşmak, dillenmek. 2. Dile düşmek.“Dile geldi dağlar, avuttu onu!”

Dile getirmek: 1. Bir meseleyi belirtmek, ortaya atmak, anlatmak, açıklamak. 2. Birini konuşturmak.“Hiç umulmadık bir anda konuyu dile getirdi, hepimizin anlamasını sağladı.”

Dile kolay: Söylenmesi kolay ama yapılması ortaya konması ya da katlanılması çok güç.“Evet, dile kolay, haydi yap da görelim.”

Dili açılmak: Herhangi bir sebepten dolayı konuşamayan kimse, birden konuşmaya başlamış olmak.“Dili açıldı çok şükür!”

Dili dolaşmak: Heyecan, korku ya da bir hastalık sebebiyle söyleyeceğini şaşırmak, karıştırmak, açık olarak ifade edememek.“Babasını aniden karşısında görünce dili dolaştı, kekelemeye başladı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Dili dönmemek: 1. Bir sözü doğru ve düzgün söylemeyi becerememek, yanlışsız konuşamamak. 2. Amacını iyi anlatamamak.“İnşallah dilim dönmeden meseleyi anlatır da kurtulurum ondan.”

Dili olsa da söylese: “Cansız nesneler, hayvanlar konuşabilseler, bazı olaylara tanıklık edebilseler ne iyi olurdu” anlamında kullanılır.

Dili tutulmak: Herhangi bir sebepten ötürü söz söyleyemez duruma gelmek.“Sevinçten dili tutuldu bizim kızın.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Dili uzun: İncitici, kırıcı sözler söyleyen, saygısız kimse.“O uzun dilini bana kestirmeden çek içeri!”

Dili varmamak: Bir sözü söylemeye gönlü razı olmamak.“Sana git demeye dilim varır mı sanıyorsun?”

Dilinden kurtulamamak: Yaptığı bir kabahatten ötürü sürekli olarak, bir kimsenin sitem, eleştiri ve sataşmalarına uğramak.“Ne yapmalıyım da dilinden kurtulmalıyım onun?”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Dilinde tüy bitmek: Sık sık söylemekten bıkmak, usanmak.“Size söyleye söyleye dilimde tüy bitti.”

Diline dolamak: 1. Bir kimsenin dedikodusunu yapmak, kötü tarafını her yerde söylemek. 2. Bir şeyi her fırsatta söyler olmak.

Dilinin altında bir şey olmak: Bir kimsenin sözlerinden açıkça söylemediği bir şeyler olduğu anlaşılmak.“Dilinin altında bir şey olduğunu biliyorum ama bir türlü söyletemiyorum.”

Dilinin ucuna gelmek: 1. Tam söyleyecekken vazgeçip söylememek. 2. Hatırladığı şeyi söyleyecekken yine unutuvermek.“Dilinin ucuna geldi ama utandığı için söyleyemedi.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Dilini tutmak: Sonunu düşünerek gelişigüzel konuşmaktan sakınmak, ölçülü konuşmak, rast gele konuşmamak.“Dilini tutmasını bilmeyenlerin başına neler geldiğini sana söylemediler mi?”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Dilini yutmak: Büyük bir korku, şaşkınlık ya da sevinç karşısında konuşamaz hâle gelmek.“Korkudan neredeyse dilini yutacaktı.”

Dilin kemiği yok: 1. Önceden söylediği sözü başka biçimlere sokarak inkâr etmek. 2. İnsan konuşurken bazı hatalar yapabilir, doğru ve yanlış her şeyi söyleyebilir.

Dillerde dolaşmak: Her yerde kendisinden, ondan söz edilmek.“Cephede gösterdiği yararlılıklardan sonra adı dillerde dolaşır oldu.”

Dillere destan olmak: Bir olay veya nitelik halk arasında yayılmak.“Ona öyle bir oyun oynayacağım ki dillere destan olacak!”

Diline pelesenk etmek: Bir sözü her zaman, yerli yersiz tekrarlamak.”Şey sözünü diline pelesenk etmişsin, her cümlenin başında kullanıyorsun.”Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Dimyat’a pirince giderken evdeki bulgurdan olmak: Daha iyisini elde etmek uğruna çalışırken elindekilerini de yitirmek.“Gel şu işten vazgeç, Dimyat’a pirince giderken evdeki bulgurdan da olma.”

Dinden imandan çıkmak: Çok sinirlenmek, öfkelenmek, kızgınlık duymak.“İnsanı dinden imandan çıkarıyorsun, yapma şu hareketleri!”

Dinden imandan olmak: Dinî inancını yitirmek, mürtet olmak.

Dini bir uğruna: Müslümanlık davası yoluna (iş yapmak).

Dini bütün: Dinin emirlerini eksiksiz yerine getirmeye çalışan, inancı sağlam olan, dinine çok bağlı.“Her Müslüman dini bütün olmak zorundadır.”

Dingonun ahırı: Gireni çıkanı çok olan ,kimin gelip gittiği belli olmayan yer. “Herkes istediği saatte gelip gidemez bu eve, dingonun ahırı mı burası!”

Dipsiz kile boş ambar: Para, mal tutamayanın durumunu ya da verimsiz, sonuçsuz bir işi anlatmak için kullanılır.“Memurların işi tam anlamıyla dipsiz kile boş ambar, sıfıra sıfır elde var sıfır.”

Dirsek çevirmek: Daha önce birlikte iş yaptığı, anlaştığı kimseden, artık ihtiyaç duymadığı için yüz çevirmek; bir kimseyi kendinden uzaklaştıracak davranışlarda bulunmak.“Onun da dirsek çevireceğini hiç beklemezdim.”

Dirsek çürütmek: Okumak, öğrenim görmek için uzun yıllar çalışmak.“Desene boşuna dirsek çürütmüşsün.”

Diş bilemek: Öç almak, kötülük yapmak için fırsat kollamak; öfkesini gösterir durum almak.“Bana diş bilediği bakışlarından belli.”

Diş geçirememek: Etkisiz kalmak, güç yetirememek, hükmünü yürütüp sözünü dinletememek.“Bir çocuğa diş geçiremiyorsun, ne biçim annesin sen!”

Diş gıcırdatmak: Kızgınlığını, öfkesini kimi davranışlarıyla belli etmek.“Dediğini yaptıramayınca dişlerini gıcırdatmaya başladı.”

Diş göstermek: Güçlü olduğunu, kendine güvendiğini, saldırabileceğini davranışlarıyla belli etmek; tehdit etmek.“Biraz diş göstersen hemen yola geleceklerdir.”

Dişe dokunur: Hatırı sayılır, işe yarar, belirtilmeye değer, önemli.“Dişe dokunur bir iş yapmışsın, aferin çocuğum.”

Dişinden tırnağından artırmak: Yiyeceğinden, içeceğinden vb. ihtiyaçlarından keserek zorla biriktirmek.“Seni, dişimden tırnağımdan artırdığım parayla okuttum!”

Dişine göre: Yapabileceği, gücünün yeteceği, becerebileceği, uygun bir durumda.“Tam da dişime göre, onu yenebilirim.”

Dişini sıkmak: Darlığa, sıkıntıya dayanmak; her türlü zorluğa katlanmak.“Biraz daha dişini sıkmalısın, inşallah yakında rahata kavuşacağız.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Dişini tırnağına takmak: Çok büyük zorluklara, sıkıntılara, darlıklara katlanarak bütün gücünü kullanıp çalışmak.”Biz bu evi dişimizi tırnağımıza takarak yaptık, yıkmalarına izin vermeyeceğim!”

Dişinin kovuğuna bile gitmemek: Çok az gelmek (yiyecekler için).“Açlıktan kırılıyorduk, önümüzdeki yiyecekler dişimizin kovuğuna bile gitmeyecek kadardı.”

Diz boyu: Dize kadar (yükseklik veya alçaklık için).“Çukuru diz boyu kazmışlardı.”

Diz çökmek: 1. Dizini yere koyarak oturmak. 2. Teslim olmak.“Düşman askerleri önümüzde diz çökmüşlerdi.”

Dize gelmek: Teslim olmak, boyun eğmek, yenilmek, güçlünün buyruğunu kabullenmek.“Bizim kitabımızda dize gelmek yoktur!”

Dize getirmek: Kendisine karşı geleni alt ederek buyruğunu dinler duruma getirmek, boyun eğdirmek.“İki saatte düşmanı dize getirebiliriz.”

Dizgini (dizginleri) ele almak: Yönetimi ele geçirmek, işi kendisi yönetmeye başlamak.“Dizginleri ele almazsak fabrika kargaşa içinde boğulup kalacak, üretim yapılamayacak.”

Dizginleri salıvermek: Başıboş bırakmak, sıkı tuttuğu yönetimi gevşetmek.“Yönetim, dizginleri salıverince insanlar rahat bir nefes aldılar.”

Dizini dövmek: Çok pişman olmak.“Çocuklarını küçük yaşta eğitmezsen sonradan dizini döversin.”

Dizinin (dizlerinin) bağı çözülmek: Korkudan, heyecandan, yorgunluktan ayakta duramayacak hâle gelmek.“Yokuşu çıktım ama dizlerimin de bağı çözüldü.”

Dizlerine kapanmak: Yalvarmak, kendini küçük düşürecek kadar çok yalvarmak, başını dizlerinin üzerine koymak.“Göreceksin, günün birinde dizlerine kapanacak babasının.”

Dobra dobra söylemek: Hiçbir şeyden çekinmeden, sözü eğip bükmeden, dosdoğru, açık açık konuşmak.“Dobra dobra konuşan insanları severim.”

Doğmamış çocuğa don biçmek: Henüz ele geçmemiş bir şey, gerçekleşmesi kesin olarak bilinmeyen bir durum için hazırlık yapmak.

Dokuz doğurmak: 1. Bir işi güçlükle ve sıkıntı içinde sonuca ulaştırmak. 2. Merakla, heyecanla, sabırsızlıkla, sıkıntı çekerek beklemek.“İşe geç kalmıştı, yeni araba gelinceye kadar dokuz doğurdu.”

Dokuz köyden kovulmuş: Geçimsizliği, hatalı davranışları yüzünden birçok yerden atılmış kimse.

Dolap çevirmek: Hile, düzen ve dalavere ile iş yapmak.“Yine ne dolap çeviriyor acaba?”

Dolma yutmak: Kanıp aldanmak.“Ona dolma yutturacağını hiç sanmam!”

Dolu dizgin: 1. Son hızla (süvari ve at arabası için). 2. Önüne geçilemeyecek biçimde, çok fazla olarak.“Kinlerimizi dolu dizgin salıverdik düşmanın üstüne.”

Doluya koydum almadı, boşa koydum dolmadı: İçinden çıkılamayan güç bir durum karşısında söylenir. “Her yolu denedim, çözüm yolu bulamadım” anlamına gelir.

Domuzdan kıl çekmek: Sevilmeyen, eli sıkı olan, cimri bir kimseden bir şey alabilmek.“Domuzdan bir kıl koparmak kârdır.”

Don gömlek: Çıplak, üzerinde sadece don ve gömlek var denilecek kadar soyunmuş hâlde.“Adamı, don gömlek kalacak kadar soydular.”

Dostlar alışverişte görsün: Gösteriş olsun; amaç iş yapıyor görünmek, iş yapmak değil.“Güya çalışıyor, dostlar alışverişte görsün!”

Dökülüp saçılmak: 1. Bir şey uğruna fazla para harcamak, masraf etmek. 2. Soyunmak, çok açık giyinmek.“Düğün yapıyorum diye sakın dökülüp saçılma, yoksa kendini toplayamazsın.”

Dört ayak üstüne düşmek: Tehlikeli bir durumdan hiç zarar görmeden kurtulmak.“Nasıl oluyor da, bu adam hep dört ayak üstüne düşüyor?”

Dört başı mamur: Her yanı bakımlı, elverişli, güzel, tam istenildiği gibi.“Alırsam dört başı mamur bir ev alacağım.”

Dört dönmek: Bir işi yapmak için korku, heyecan, telâş, şaşkınlık içinde sağa sola koşmak, çare aramak.“Kadıncağız haberi alır almaz odanın içinde dört dönmeye başladı.”

Dört elle sarılmak: Yapacağı işe büyük bir önem verip özen göstererek girişmek.“Başarılı olmak mı istiyorsun, dört elle sarıl işine!”

Dört gözle beklemek: Özleyerek, çok isteyerek, büyük bir sabırsızlıkla beklemek.“Annemin yolunu dört gözle beklemeye başladım.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Dudak bükmek: Umursamamak, beğenmemek, küçümsemek.“Yeni alınan elbiseye şöyle bir dudak büküp geçti.”

Dudak ısırmak: Hayret etmek, şaşırmak.”Beni karşısında görünce dudağını ısıracak eminim.”

Dudak ısırtmak: 1. Hayran bırakmak. 2. Şaşkınlığa, hayrete düşürmek.“Yazdığı son kitabıyla dudak ısırttı herkese.”

Duman attırmak: Geride bırakmak, zor duruma düşürmek, birini yıldırmak.“Silahını çeken komutan etrafa duman attırmaya başladı.”

Duman etmek: Bozmak, ortalığı dağıtmak, yok etmek; yenmek, birine karşı başarı sağlamak.“Askerler ortalığı toz duman ettiler.”

Duman olmak: 1. Ortadan kaybolmak. 2. Durumu, düzeni, işi bozulmak. Kötü olmak.“Çabuk duman ol buradan, gözüm görmesin seni!”

Dumanı üstünde: 1. Çok taze (sebze ve meyve için). 2. Çok yeni, üzerinden zaman geçmemiş.“Şu elmalara bak, daha dumanı üstünde bunların.”

Durduğu yerde: 1. Hiç gereği yokken. 2. Kolaylıkla, hiç emek ve çaba harcamadan.“Adam durduğu yerde para kazanıyor, anlamadım bu işi!”

Durup dinlenmeden: Sürekli olarak, ara vermeden, arka arkaya.“Yıllar yılı durup dinlenmeden çalıştım sizin için.”

Durup dururken: 1. Birden bire, ansızın. 2. Hiç gereği veya sebebi yokken.“Durup dururken bir tokat attı arkadaşına.”

Dut yemiş bülbüle dönmek: Susmak; konuşkanlığını, sevincini, neşesini yitirmek; sesi çıkmaz olmak.“Onu dut yemiş bülbüle döndürmezsem bana da Hasan demesinler!”

Düğüm noktası: Bir meselenin sonuçlandırılması için çözülmesi, açıklığa kavuşturulması gereken en güç yanı.“Biz işin daha düğüm noktasını tespit etmiş değiliz ki!”

Düğün bayram etmek: Çok sevinç duymak, topluca neşeli bir duruma kavuşmak.“Ağabeyim savaştan sağ salim dönünce ailece bayram ettik.”

Düğün evi gibi: Çok kalabalık ve telâşlı görülen yer.“Hayrola, dün akşam sizin sokak düğün evi gibiymiş!”

Dümen çevirmek: Düzen kurup, hileli iş yapmak.“Yine ne dümen çeviriyorsunuz siz?”

Dümen kırmak: Yön değiştirmek.

Dümen suyunda gitmek: Birine bağımlı olmak, birinin tuttuğu yolu izlemek, hemen her şeyde ona uyarak onun istediğini yapmak.“Başkasının dümen suyundan gidenler kişiliklerini bulamazlar.”

Dünkü çocuk: Deneyimi az, toy acemi.“Dünkü çocukların aklına ihtiyacım yok benim.”

Dünya başına yıkılmak: Dara düşmek, felâkete uğramak, umutlarını yitirmek, çok üzülüp acı çekmek.“Trafik kazasında kocasını ve iki çocuğunu kaybeden kadının dünyası başına yıkılmıştı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Dünya bir araya gelse: “Bütün insanlar engel olmaya kalksa bile, asla, hiçbir zaman, kim ne derse desin” anlamında, yine bildiğini yapma durumu için kullanılır.“Dünya bir araya gelse de ben o adamla barışmam.”

Dünyadan elini eteğini çekmek: Bir kenara çekilip toplum ile ilişkisini kesmek, toplumun yaşayışına karışmaz olmak, daha çok ibadetle meşgul olmak ve dünya işleriyle ilgilenmez olmak.“Bizim komşu her nedense dünyadan elini eteğini çekti, görünmez oldu sanki.”

Dünyadan haberi olmamak: Çevresinden, çağından ve çağının getirdiklerinden, zamanında yaşanan hayattan haberli olmamak.“Sen dünyadan haberi olmayan bir adamsın, ne anlarsın bu işten, lütfen karışma!”

Dünya gözü ile: Ölmeden önce, yaşarken.“Dünya gözü ile Almanya’daki kardeşimi bir daha görsem.”

Dünya yıkılsa umurunda değil: Hiçbir şeyle ilgilenmemek, umursuz olmak, sorumluluk duymamak.“Varsa yoksa kendi çıkarı, dünya yıkılsa umurunda değil.”

Dünyalar onun olmak: Oldukça çok sevinmek.“Babası istediği oyuncağı getirince dünyalar onun oldu sanki.”

Dünyanın kaç bucak olduğunu anlamak: Dünyada insanın başına neler gelebileceğini öğrenmek, zorluklarla karşılaşmak, tecrübe kazanmak.“Elbet sen de bir gün dünyanın kaç bucak olduğunu anlayacaksın.”

Dünyanın öbür ucu: Çok uzak yer.“Ali de dünyanın öbür ucunda oturuyor.”

Dünyayı toz pembe görmek: İyimser olmak, üzücü durumlara bile iyi gözle bakmak.“Bırak artık şu dünyayı toz pembe görmeyi, aç gözlerini!”

Düşe kalka: 1. İşi kimi zaman iyi, kimi zaman kötü olarak güçlükle, uğraşa uğraşa (yapmak). 2. Biriyle yakın ilişki kurarak.“Düşe kalka okulu zor bitirdi.”

Düşeş atmak: Umulmadık bir başarı kazanmak.“Düşeş attı bizim oğlan, şimdi yanına da yaklaştırmaz kimseyi.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Düşman çatlatmak: Nisbet yapmak, iyi durum ve başarılarıyla düşmanı kızdırmak ve kıskandırmak.“Düşman çatlatmakta da üstüne yok senin!”

Düşman kesilmek: Düşman olmak, düşman gibi görünüp tavır almak.“Yalnız benim değil, bütün ailenin düşmanı kesilmişti.”

Düşünüp taşınmak: Bir meseleyi enine boyuna tartmak, konuyu bütün yönleriyle incelemek, iyice düşünüp ona göre davranmak.“Acele etme, düşünüp taşın öyle karar ver.”

Düşüp kalkmak: 1. Yakın arkadaşlık etmek. 2. Yasa ve gelenek dışı kadın ve erkekle birlikte yaşamak veya sık sık bir araya gelmek.“Seni bu hâle getirenler düşüp kalktığın arkadaşlarındır. Hâlâ anlamadın mı?”

Düz duvara tırmanmak: Çok yaramazlık yapmak, uslu durmamak.“Ne haylaz çocukmuş, düz duvara tırmanıyor.”

Ecel aman verirse: Ölmezsem, ömür yeterse.“Ecel aman verirse torunumu da görürüm.”

Ecel teri dökmek: Çok korkmak, heyecan içinde bulunup terlemek, korku ve bunalım içinde olmak.“Köprüden geçerken ecel terleri döktüler.”

Eceli gelmek: Ölmek, sonu gelmek, yok oluş vakti gelmek.“Herkesin eceli gelecek ve bu dünyadan göçecek.”

Eceline susamak: Ölümüne yol açacak kadar tehlikeli işlere girişmek.“Bırak o silâhı elinden, eceline mi susadın sen?”

Eciş bücüş: Çarpuk çurpuk, eğri büğrü, düzgün yanı olmayan, çirkin bir biçim almış bulunan.“Eciş bücüş bir yazıyla karşılaşınca şaşırdı.”

Edebiyat yapmak: Bir işe yaramayan, konuyu açıklamaya yetmeyen, gerçeği yansıtmayan süslü, parlak ve gereksiz sözler söylemek.“Edebiyat yapmaya amma da meraklı bir insanmış.”

Efkâr dağıtmak: Sıkıntıyı gidermek, üzüntüyü yok etmeye çalışmak.“Sahile efkâr dağıtmak için inmiş olmalı.”

Eğri (gözle) bakmak: Kötü düşünce besleyerek bakmak.“O, hiç kimseye eğri gözle bakmazdı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ekmeğinden etmek: İşinden çıkarmak veya atmak.“Adamı durup dururken ekmeğinden ettiler.”

Ekmeğine yağ sürmek: Birinin yararına göre eylemde bulunmak, istemese de birinin işine yarayacak biçimde hareket etmek.“O işi bana vermemekle yabancıların ekmeğine yağ sürdün sen.”

Ekmeğini kazanmak: Geçimini temin edecek, ihtiyaçlarını karşılayacak parayı kazanmak.“Kaygılanma, ekmeğini kazanmasını bilir o.”

Ekmeğini taştan çıkarmak: En zor işleri bile yapıp geçimini sağlayacak becerilikte olmak, her türlü işi yapmak.“Ekmeğini taştan çıkaran insanların arasına katılmakta gecikmedi.”

Ekmek elden su gölden: Kendisi kazanmayıp başkalarının kazancı ile geçinen kimselerin durumunu anlatmak için kullanılır.

Ekmek kapısı: Çalışıp para kazanılan, geçim sağlayan iş yeri.“O dükkân benim ekmek kapım, asla satmam, satamam onu!”

Ekmek parası: Kazanç, geçinmek için kazanılan para.“Ekmek parası kolay kolay kazanılmıyor.”

Eksik gedik: Ufak tefek ihtiyaçlar.“İkramiye ile eksiği gediği kapadılar.”

Ekşi yüz: Somurtkan, asık yüz.“Onun ekşi yüz göstermeye hakkı yoktu.”

El açmak: 1. Dilenmek. 2. Başkasının yardımını almak için yalvarmak.“İhtiyarlayıp da el açacağı hiç aklına gelmemişti.”

El altından: Kimsenin haberi olmadan, gizlice.“Parayı el altından verdi.”

El atmak: 1. Bir işe girişmek. 2. Birisinin işine karışmak.“Üstüne vazife olmayan işe el atma sakın!”

El ayak çekilmek: Ortalıkta kimse kalmamak, ıssızlaşıp sessizleşmek.“Bu iş ancak el ayak çekildikten sonra yapılır.”

El basmak: Yemin etmek, kutsal bir şey üzerine el koyarak ant içmek.“Kur’ân’a el basarım ki bu işi ben yapmadım.”

El çabukluğu: 1. Bir işi çok çabuk yapabilme ustalığı. 2. Hilesini kimseye sezdirmeyecek biçimde yapabilme.“Adamın cebinden el çabukluğu ile cüzdanı çekiverdi.”

Elde avuçta bir şey kalmamak: Parasını, malını, tüm varlığını harcayıp bitirmiş olmak.“Elde avuçta bir şey kalmayınca ne yapacağını şaşırdı.”

Elde etmek: 1. Bir şeye sahip olmak. 2. Bir kimseyi kendi yanına çekmek.“Onun gibi dürüstleri elde edemezsin, boşuna uğraşma.”

Elde kalmak: 1. Bir malın satılmayıp geride kalan kısmı. 2. Harcanandan arta kalmış olmak.“Şu kasadaki üzümler elde kaldı.”

Elden ayaktan düşmek (veya kesilmek): Yaşlılık, hastalık sebebiyle iş yapamaz, yürüyemez, kendi işini göremez duruma gelmek.“Allah kimseyi elden ayaktan düşürmesin.”

Elden çıkmak: Malı olmaktan çıkmak.“O arsa elden çıktığı için üzüldüm.”

Elden düşme: Az kullanılmış.“Elden düşme bir araba aldı.”

Elden ele dolaşmak: Pek çok kişi tarafından kullanılmak, bir çok sahip eline geçmek.“Elden ele dolaşan atı nihayet geri almayı başardı.”

Elden geçirmek: Eksiklikleri düzeltmek, onarmak; denetlemek için pek çok şeyi ele alıp yoklamak, gözden geçirmek.“Yaptığın işi bir daha elden geçir.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Elden gitmek: Bir şeyi yitirmek, ondan yoksun kalmak.“Bütün mal mülk bir hiç uğruna elden gitti.”

Ele almak: 1. Bir şey üzerinde çalışmaya başlamış olmak. 2. İncelemek, araştırmak veya tenkit etmek.“Konuyu yeni baştan bir daha ele alalım.”

Ele avuca sığmamak: 1. Şımarık davranmak. 2. Söz dinlememek, kural tanımamak, zapt edilememek.“Sen ne ele avuca sığmaz bir çocukmuşsun meğer.”

Ele geçirmek: Sahip olmak, kaçan bir kimseyi yakalamak.“Şu toprak parçasını da ele geçirdik mi işimiz tamam demektir.”

El elde baş başta: 1. Masrafla para birbirine denk geldi. 2. Yapılan işin sonunda ne kâr ne de zarar edildi.“Alışverişten el elde baş başta döndü.”

Elekten geçirmek: Titizlikle seçmek; iyiyi kötüyü, doğruyu yanlışı birbirinden ayırmak.“Şu dosyayı bir daha elekten geçirin.”

El ele vermek: Güçleri birleştirip işbirliği yapmak, yardımlaşmak.“Bu ödevi ancak el ele verirsek yapabiliriz.”

El emeği: 1. Elle yapılan işe harcanan emek. 2. Elle yapılan çalışmanın karşılığı.“El emeğinin karşılığı değildir bu para.”

Ele vermek: Bulunduğu yeri haber vererek suçluyu yakalatmak.“Katili ele vermeyi kafasına koyarak sokağa çıktı.”

Eli açık: Cömert, çok para harcayan, sakınmadan para verebilen.“Eli açık olan insanları severim.”

Eli ağır: 1. Oldukça yavaş iş yapan. 2. Vurunca çok acıtan.“Eli o kadar ağırmış ki enseme gülle düştü sandım.”

Eli altında olmak: 1. İstediği anda ele alıp kullanabileceği bir yerde bulunmak. 2. Buyruğunda olmak.“İyi bir usta, araç ve gereçlerinin elinin altında olmasını ister.”

Eli ayağı buz kesilmek: 1. Korku, heyecan ve üzüntüden ne yapacağını bilemez duruma gelmek, donup kalmak. 2. Çok üşümek.“Haydi elimiz ayağımız buz kesmeden girelim içeri.”

Eli ayağı tutmak: İş yapabilecek güçte olmak, bedenî gücü var olmak.“Çok şükür şimdilik elimiz ayağımız tutuyor.”

Eli bayraklı: Kavgacı, şirret, edepsiz.“Onun eli bayraklı bir kadın olduğunu daha yeni anladınız.”

Eli bol: Cömert, esirgemeyen, çok para ve eşyası olan.“Duyduğumuza göre Hasan Çavuş eli bol bir insanmış.”

Eli boş dönmek: Umduğunu alamadan geri dönmek.“Eli boş döneceği hiç aklıma gelmezdi.”

Eli böğründe kalmak: Çaresiz kalmak, bir şey yapamaz duruma gelmek, başarısızlığa uğramak.“Tek hayvanın öldüğünü görünce eli böğründe kaldı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Eli cebine gitmemek (veya varmamak): Cimri olmak, para harcamaya kıyamamak.“Ondan da yardım istediler, ancak eli cebine bir türlü gitmedi, arkasını dönüp uzaklaştı.”

Eli çabuk: Süratli iş gören.“Eli çabuk adamlara ihtiyacımız var.”

Eli darda: Geçimi için para sıkıntısı çeken.“Eli darda insanlara yardım etmek insanlık borcudur.”

Eli değmemek: Bir işi yapmaya zaman bulamamak.“Odanı temizlemeye elim değmiyor.”

Elifi görse mertek sanır: Cahil, okuması yazması yoktur.“Ona mı akıl danışıyorsun, elifi görse mertek sanır o. “

Eli hafif: İncitmeden, can yakmadan iş gören.“İğneyi Hatice hemşireye vurdurun eli hafiftir onun.”

Eli kalem tutmak: 1. Yazı yazmayı bilmek. 2. Düşüncelerini derli toplu güzel bir ifade ile yazabilmek.“Elin kalem tutmaz mı senin?”

Elinden iş çıkmamak: Çabuk iş yapamamak.“Bırakın onu, elinden iş çıkmaz birine ihtiyacımız yok.”

Elinden tutmak: 1. Destek olmak, ilerlemesi için yardımda bulunmak. 2. Yürümesine, kalkmasına, inmesine, çıkmasına yardım etmek.“Hayatım boyunca elimden tutan olmadı.”

Eline düşmek: 1. Birine muhtaç olmak. 2. Yakalanmak. 3. Düşmanın ya da kendisine hıncı bulunan birinin hâkimiyetinde kalmak.“Düşmanın eline düşmemek için bir yol bulmalıyız.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Eline su dökemez: Sözü edilen kişi, değerce ondan çok geride.“Sen hamur açmakta Fatma`nın eline su dökemezsin.”

Elini çabuk tutmak: Hızlı davranmak, acele etmek.“Elimizi çabuk tutup şu kömürü yağmura yakalanmadan taşıyalım.”

Elini kana bulamak: Birini öldürmek veya yaralamak.“Zavallı çocuk, boş yere elini kana buladı.”

Elini kolunu sallaya sallaya gelmek: Bir işten sonuç almaksızın dönmek, gelirken hiçbir armağan getirmemek.

Elini kolunu sallaya sallaya gezmek: Pervasızca, çekinmeden, kimseden korkmadan dolaşmak.“Bunca ağır suç işlemesine rağmen elini kolunu sallaya sallaya gezmesi şaşılacak şey doğrusu.”

Elinin hamuruyla erkek işine karışmak: Anlamadığı, bilmediği, beceremediği işleri yapmaya kalkışmak (kadınlar için).

Elini sıcak sudan soğuk suya sokmamak: Çok nazlı olmak, evde hiçbir iş yapmamak, zor işlerden kaçınmak.“Ne kadınmış o da, elini sıcak sudan soğuk suya soktuğunu görmedim daha!”

Eli sıkı: Kolay para harcamayan, cimri, çok tutumlu.“Bu kadar eli sıkı bir adam olmak zorunda değilsin.”

Eli uzun: Hırsız, fırsat buldukça bir şeyler aşırmaktan geri kalmayan.

Eli varmamak: Bir işi yapmaya gönlü razı olmamak.“Bulaşıkları yıkamaya bir türlü elim varmıyor.”

Eli yatmak: Bir işe eli alışkın olmak, bir işi yapabilecek el becerisi bulunmak.Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Eliyle koymuş gibi bulmak: Aradığı şeyi söylenen yerde çok kolay bulmak.“Onca şeyin arasında küçücük düğmeyi eliyle koymuş gibi buluverdi.”

El kadar: Küçük, küçücük.“El kadar çocuk işime karışamaz benim.”

El kaldırmak: 1. Kendisinden büyüğe vurmak için elini kaldırmak. 2. Bir şey söylemek istediğini, oy verdiğini elini kaldırarak belirtmek.“Sen ne cüretle babana el kaldırırsın!”

El kapısı: 1. Bir kızın gelin gittiği ev. 2. Yabancıların memleketi, evi, yurdu.“Yıllarca el kapılarında çalıştım durdum.”

El koymak: 1. Bir meselenin yetkili organlarca incelenmeye başlaması. 2. Buyruğu altına almak, hükümetçe uygun görülen mal, arazi ve kuruluşa hâkim olmak.“Hükümetin el koyduğu arazi burdan başlıyor.”

Elle tutulur gözle görülür: Çok açık, gizli bir tarafı yok.“Şu zamana kadar elle tutulur gözle görülür bir iş yaptın mı sen?”

El oğlu: 1. Yabancı. 2. Damat.“El oğluna güvenme sakın!”

El sürmemek: 1. Dokunmamak, hiç değmemek. 2. Yapımına başlamamak.“İşe el sürmeye vakit bulamadım daha.”

El uzatmak: 1. Birine yardım etmek. 2. Dokunmaya, almaya çalışmak.“O bizim bir yakınımız, ona elimizi uzatmalıyız hemen.”

El üstünde tutulmak: Çok değer verilip sevilmek, kendisine büyük ölçüde saygı gösterilmek.“Dedem ailemizde el üstünde tutulurdu.”

El yordamıyla: Tahminlerine, sezgilerine dayanıp elle yoklayarak. “El yordamıyla kibrit kutusunu buldum.”

Emeği geçmek: Bir şeyin yapılmasında kendisinin de katkısı bulunmak. “Şu caminin yapımında kimlerin emeği geçmedi ki.”

Emek vermek: Bir şeyin meydana gelmesi için özenle ve çok çalışmak. “İyi bir sonuç mu almak istiyorsun? Emek ver, gayret et.”

Emir kulu: Kendisine emredilen işi yapmak zorunda olan kimse. “Emir kulu olmak o kadar da kolay değil.”

Eninde sonunda: Nihayet, en sonunda. “Eninde sonunda onu bulacağım.”

Enine boyuna: 1. Her yönü ile, eksiksiz, bütün ihtimalleri göz önünde tutarak. 2. İri yarı, gösterişli (adam).”Şu meseleyi enine boyuna bir kez daha düşünelim.”

Ensesi kalın: Parası çok, varlıklı, sözü geçer, ödeme gücü yüksek (kimse). “Neden şu ensesi kalın adamlardan yardım istemiyorsunuz.”

Ensesinde boza pişirmek: Sıkıştırıp tedirgin etmek, eziyet etmek.“İşlerin yavaş gittiğini gören patron işçilerin ensesinde boza pişirmeye başladı.”

Ensesine yapışmak: Yakalamak.“Bir hamlede ensesine yapıştı çocuğun.”

Ense yapmak: Yemek, içmek ve keyfine bakmak, hiç iş yapmamak.”Ense yapmayı bırak da biraz işle ilgilen.”

Er geç: Ne zaman olsa, mutlaka.“Er geç onu bulacağım.”

Esamisi okunmamak: Adı anılmamak, değer verilmemek.“Onun buralarda hiç esamisi okunmaz.”

Es geçmek: Dikkate almamak, sözleri arasında o konuya dokunmamak.“Borç meselesini es geçmesine fırsat vermeyin.”

Esip savurmak: Bağırıp çağırmak, öfke ile atıp tutmak.“Davet edilmediğini öğrenince esip savurmaya başladı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Eski çamlar bardak oldu: Devir değişti, eski durumların, tutumların bir önemi kalmadı.

Eski defterleri karıştırmak: Eski olayları, işleri bir çıkar umuduyla tekrar ele almak, yeniden gündeme getirmek. “Eski defterleri karıştırmayı bırak artık.”

Eski hamam eski tas: Hiçbir şey değişmemiş, eski durumda kalmış. “Köy aynı, insanlar aynı, eski hamam eski tas.”

Eski kafalı: Yeniliğe açık olmayan, yaşayış ve düşünce itibariyle eskiye bağlı. “Eski kafalı insanlar gittikçe azalıyor mu ne?”

Eski kurt: Tecrübeli, görmüş ve geçirmiş, mesleğini iyi bilen, hileyi ve düzeni deneyimi sayesinde hemen anlayan.“O da eski kurtlardandır.”

Eski toprak: Yaşlılığına rağmen dinçliğini, dayanıklılığını hâlâ sürdüren, gücünü kaybetmemiş kimse.“Sen eski topraksın, bizim gibi birkaç genci daha cebinden çıkartırsın.”

Eşeğini sağlam kazığa bağlamak: İşini güvenli kılacak önlemler almak. “Ne demişler: Eşeğini sağlam kazığa bağla, sonra Allah’a ısmarla.”

Eşek kadar: Büyük, iri; aşırı derecede gelişmiş. “Eşek kadar oldu ama hiç söz dinlemiyor.”

Eşek sudan gelinceye kadar dövmek: Adamakıllı, çok ve iyi dövmek. “Eğer aklını başına toplamazsan seni eşek sudan gelinceye kadar döveceğim, anladın mı?”

Eşek şakası: Ağır, hoşa gitmeyen, incitici, kaba şaka. “Ben eşek şakasından hiç hoşlanmam.”

Eşiğine yüz sürmek: Bir isteğinin yerine getirilmesi için bir kimseye yalvarmak, önünde eğilmek. “İnsanların eşiğine yüz sürülmemesi gerekir.”

Eşiğini aşındırmak: Bir işi yaptırmak, gördürmek için bir yere çok gidip gelmek. “Şu köy yolu için hükümet eşiğini aşındırıp durduk.”

Eşref saat: 1. İş görecek kimsenin uysal davranacağı, aksilik çıkarmayacağı zaman. 2. Bir işin olumlu yola girmesi için en uygun zaman.“İzin alabilmek için müdür beyin eşref saatini kollamaya başladı.”

Eteği ayağına dolaşmak: Telâş, korku ve heyecandan yürüyüşünü ve yapacağı işi şaşırmak.

Eteğine yapışmak: 1. Bir kimsenin manevî desteğini istemek. 2. Varlıklı, sözü geçer bir kimseden yardım ve himaye istemek.“Korkudan annesinin eteğine yapıştı.”

Etekleri tutuşmak: Çok telâşlanmak, heyecanlanmak.“Babasını parkta göremeyince etekleri tutuşmaya başladı, yoksa gelmeyecek miydi?”

Etekleri zil çalmak: Çok sevinmek, işler yolunda olmak.“Yazılı sınavı umduğundan iyi geçen Halit`in etekleri zil çalıyordu.”

Etek öpmek: Yaltaklanmak, dalkavukluk etmek; birine yaranmak için katına çıkıp o kimsenin eteğini öpme davranışı içinde olmak. “Bu makama etek öpe öpe çıktı soysuz herif.”

Eti ne butu ne?: 1. İmkânları, parası az. 2. Çelimsiz, zayıf, küçük. “Ona baskı yapma, zavallının eti ne butu ne?”

Eti senin kemiği benim: Çocuk velilerinin öğretmene ya da ustaya çocuğun eğitiminde kendine tam yetki verdiğini anlatmak için söylenir.

Et kafalı: Akılsız, anlayışı az, kavrayışı kıt olan.

Etliye sütlüye karışmamak: Kendini ilgilendirmeyen meselelerden, toplumu derinden etkileyen olaylardan uzak durmak, kaçınmak ve hiçbiriyle ilgilenmemek. “Kendine sahip çık, sakın etliye sütlüye karışayım deme oğlum.”

Etrafında dört dönmek: İstediğini elde etmek amacıyla bir kimsenin, bir şeyin yanından ayrılmamak, ona aşırı ilgi göstermek.“Çocuklar Nasreddin Hoca’nın etrafında dört dönmeye başladılar.”

Et tırnak olmak: Sıkı bir ilişkiye girmek, birbirinden kopmamak.

Ettiğini bulmak: Yaptığı bir kötülüğün cezasını görmek.

Ev açmak: Ayrı bir eve çıkmak, yerleşmek.“Evlendikleri günün ertesinde ev açmaya karar verdiler.”

Evde kalmak: Yaşı ilerleyen kızın evlenememesi. “Evde kalmak korkusu zavallı kızı yiyip bitiriyordu.”

Evdeki hesap çarşıya uymamak: Önceden tasarlanan, düşünülen bir iş umulduğu gibi gitmemek, başka bir yönde gelişmek. “O kadar uğraştık ama evdeki hesap çarşıya uymadı, bu paraya istediğimiz gibi bir ev bulamadık.”

Evlât acısı gibi içine çökmek: Kaybettiği bir şey için çok üzülmek. “Bahçeye diktiği güllerinin dipten sökülüp atılması evlât acısı gibi içine çökmüştü.”

Eyere de gelir semere de: Her işe uyar, her işe yarar, ince işler için de kaba işler için de kullanılabilir.

Eyvallah demek: 1. Razı olmak, kabul etmek. 2. Ayrılırken “Allah’a ısmarladık” anlamında kullanılır.

Eyvallah etmemek: Minnet altına girip boyun eğmemek.“Aç kaldı, susuz kaldı ama kimseye eyvallah etmedi.”

Ezbere iş görmek: İncelemeden, özenmeden, gerekli olan bilgiyi almadan, gelişi güzel iş yapmak.“Ben sana ezbere iş görme demedim mi?”

Ezilip büzülmek: Güç bir duruma düştüğünü, utandığını, sıkıldığını davranışlarıyla belli etmek.“Hiçbir insanın karşımda ezilip büzülmesine tahammülüm yoktur.”

Faka basmak: Tuzağa düşmek, aldatılmak.“Beni nasıl faka bastırdılar anlayamadım bir türlü!”

Falso vermek: Açık vermek veya kusurlu bir durumu olmak, kusuru açığa çıkmak. “Eninde sonunda bir falso verir demedim mi?”

Fareler cirit oynamak: Bir yer ıssız olmak, kimseler bulunmamak.“Koca köyde fareler cirit atıyordu.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Farkına varmak: Gözüne çarpmak, orada bulunduğunu anlamak, fark etmek.“O kalabalıkta senin farkına varacaklarını sanmıyorum.”

Felce uğramak: 1. Bir işin tamamen bozulması, durup ilerleyemez olması. 2. Hastalık sebebiyle organlarının bir kısmı çalışamaz duruma gelmek, kötürüm olmak.“Yaptığımız işin felce uğramasından korkuyorum.”

Feleğin çemberinden geçmek: Hayatta çok günler görmüş, acı tatlı olaylar yaşayıp tecrübe kazanmış, olgunlaşmış.“O ihtiyar mı? Feleğin çemberinden geçmiş biridir o.”

Fellik fellik aramak: Telâşla, hemen her köşeye bakarak heyecanla aramak.“Bütün her yeri fellik fellik aradım ama bıçağı bulamadım.”

Felsefe yapmak: Olayların sebep ve sonuçları üzerine kendince birtakım soyut düşünceler ileri sürmek.

Fena etmek: Kötü duruma düşürmek, işini bozmak, zor durumda bırakmak, dövmek.“Biraz daha konuşursan seni fena edeceğim.”

Fener alayı: Bayram gecelerinde kalabalık halk topluluklarının, ellerinde fener veya meşalelerle şehri dolaşarak yaptıkları gösteri.

Feragat sahibi: Gönlü tok, özveri gösterebilen, fedakârlık yapabilen.

Fermanlı deli: Deli olduğu herkesçe bilinen, zır deli.“Halk bu ülkeyi fermanlı delilerin eline bırakmayacaktır.”

Ferman dinlememek: Kural, yasa, söz dinlememek; hiçbir yerden buyruk almamak.“Âşığın gönlü ferman dinlemez oldu.”

Fesat kumkuması: Tamamiyle kötülük düşünen, insanları birbirine düşürecek işler yapan, ortalığı karıştıran.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Fırıldak çevirmek: Düzen kurmak, hileli iş görmek.“Yine ne fırıldak çeviriyorsun sen?”

Fırsat düşkünü: Çıkar sağlamak, kötülük yapmak için fırsat kollayan kimse.“Fırsat düşkünü insanlardan nefret ederim.”

Fikir almak: Birinin düşüncesinden yararlanmak.“Fikir alınacak insanlar konularında bilgili kişiler olmalı.”

Fikir vermek: 1. Bir konuda düşüncesini bildirmek. 2. Bir konuda yol gösterici bilgi edinmek.“Nasıl yapmalıyım? Bana biraz fikir versenize.”

Fikir yürütmek: Bir konu üzerinde kendi düşüncesini söylemek, tahminlerde bulunmak.“Bu konuda fikir yürütmek işime gelmiyor.”

Fincancı katırlarını ürkütmek: Zararı dokunacak bir kimsenin hoşuna gitmeyen bir davranışta bulunmak.“Kaymakamla konuşurken dikkatli ol, fincancı katırlarını ürkütme sakın!”

Fink atmak: Hiçbir şeye aldırmadan gönlünce gezip eğlenmek, şurada burada oynayıp zıplamak.

Fiskos etmek: Birilerinin bulunduğu bir yerde birkaç kişi gizlice ve alçak sesle konuşmak.“Utanmıyor musunuz bu kadar kişi içinde fiskos etmeye?”

Fitil olmak: 1. Çok içip sarhoş olmak. 2. Aşırı ölçüde kızmak.“Fitil oluyorum şu adamın hareketlerine!”

Fitne sokmak: İnsanları birbirine düşürecek, aralarını bozacak davranışta bulunmak, sözler sarf etmek.

Fiyat biçmek: Bir şeyin değerini belirlemek, para karşılığını tespit etmek.“Bu malın fiyatını biçmek o kadar kolay değil.”

Fiyatı dondurmak: Fiyatın yükselmesini önlemek, fiyatların olduğu gibi kalmasını sağlamak.“Belediye et fiyatlarını dondurmaya yanaşmıyor.”

Fiyat kırmak: Fiyatı birilerinin verdiğinden az vermek, fiyatı düşürmek.“Müteahhitlerden ikisi anlaşarak ihalede fiyat kırma yoluna gittiler.”

Fol yok yumurta yok: Ortada (bir konu ile ilgili) hiçbir belirti olmadığı hâlde varmış gibi bir kuşkuya düşmek.“Henüz ortada fol yok yumurta yok, sen adama para ödemeye kalkışıyorsun.”

Fondip yapmak: İçeceği bir dikişte, bir solukta içmek. “Kardeşimle her sabah bir bardak sütü fondip yapıyoruz.”

Fora etmek: Açmak, çözmek.“Bütün yelkenleri fora ettik.”

Formül bulmak: Bir çözüm, işi çözümleyecek çıkar yol bulmak.“Sabahtan beri bir formül bulmaya çalışıyorum, sense yatıyorsun!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Forsu kalmamak: Sözü geçmez olmak; bir konuda saygınlığı, gücü kalmamak.“Adamları arasında da forsu kalmayacak onun.”

Foyası meydana çıkmak: Yalanı, dolanı, hilesi, kötü niteliği, kusuru ortaya çıkmak.“Yakında onun da diğerleri gibi foyası meydana çıkacak.”

Fukara babası: Yoksulları koruyup gözeten, onlara yardım elini uzatan, elden geldiğince yardım etmeyi seven kimse. “Çok malı yoktu ama fukara babasıydı, kaç kişiye yardım etti.”

Funda demir etmek: Demir atma komutu vermek.“Körfeze iyice girince kaptan funda demir edin dedi.”

Fütur getirmemek: Bezginlik getirmemek, umutsuzluğa düşmemek.“Sakın fütur getirme, göreceksin başaracağız.”

Gafil avlamak / avlanmak: Bir kimseyi hazırlıksız ve habersiz bir anında yakalamak, güç duruma düşürmek, güç durumundan yararlanmak.“Paranın değerinin düşeceğini bilmiyordum, gafil avlandım.”

Gaflet basmak: Uykusu gelmek.“Siz konuşurken beni bir gaflet bastı ki hiç sorma, sizin konuştuklarınızı anladım diyemem.”

Gaflete düşmek: Dalgın, dikkatsiz, uyuşuk olmak.“Bütün toplum gaflete düşmüş, oynanan oyunları görmüyordu.”

Gam yememek: Kaygılanmamak, tasa etmemek, üzülmemek.“Seni bir kez daha gördüm ya, artık gam yemem.”

Gani gönüllü: Cömert, eli bol, vermekten kaçınmayan.“Gani gönüllü insanlara artık günümüzde pek rastlanmıyor.”

Gâvur etmek: Boşuna harcamak, işe yaramaz duruma getirmek, yerinde harcamamak.“Onca parayı bu eve verip gâvur etti.”

Gâvur inadı: Yok edilemeyen, önüne geçilemeyen, yumuşatılamayan inat.“Adamın yine gâvur inadı tuttu, gelmem deyip duruyor.”

Gazel okumak: 1. Gazel söylemek. 2. Kandırmak ve oyalamak için boş sözler söylemek.“Boşuna gazel okuma, kandıramazsın beni!”

Gece kuşu: Geceleri gezip dolaşan, bunu huy edinen kimse.“Bizim oğlan iyice gece kuşu oldu.”

Geceyi gündüze katmak: Ara vermeden, devamlı çalışmak; büyük çaba göstermek.“Geceyi gündüze katıp çalıştık ve bu evi yaptık.”

Geçer akçe: Herkesçe aranılan, beğenilen, değerli (şey).“Elimizdeki tek geçer akçemiz şu arabadır.”

Geçimini sağlamak: Yaşamak için gerekli olanı elde etmek.“Geçimini sağlamak için hemen her yola başvurdu.”

Geçmişini karıştırmak: Birinin ölmüşlerini yermek veya onlara sövmek.

Geçti Bor’un pazarı (sür eşeğini Niğde`ye): “İş işten geçti artık, fırsatı kaçırdın” anlamında kullanılır.

Gel gelelim: “Fakat, ama, ancak” ve “Ne çare ki..” anlamlarında kullanılır.“Gel gelelim onlara, daha teklifimizi kabul etmediler.”

Gelip çatmak: Vakti gelmek, kaçınılmaz olmak, çok yakında olmak.“Ödeme gününün gelip çatacağını hiç düşünmedin mi?”

Gel keyfim gel: Bir durumdan duyulan memnunluk, işlerin yolunda gitmesi anlatılır.

Gel zaman git zaman: Aradan epeyce bir zaman geçtikten sonra.“Gel zaman git zaman bu ikisi beraberce yaptılar bu evi.”

Gemi azıya almak: 1. Söz dinlemez olmak. 2. At, gemi azıları arasına alıp etkisiz bırakarak süvarisinin yönetiminden çıkmak ve kendi istediğince koşmak.

Geniş gönüllü: Heyecan ve telâş göstermeyen, merak etmeyen, olayları hoş karşılayan.“Geniş gönüllü olmak benim için o kadar kolay değil.”

Geri basmak: Geri geri gitmek.“Heyecanlanınca geri basmaya başladı.”

Geri çekilmek: 1. Kaçmak, bulunduğu yerden arka arkaya doğru gitmek. 2. Karıştığı bir işi sürdürmekten ya da sürdürenler arasında bulunmaktan vazgeçmek.“Düşmanın çokluğu karşısında geri çekilmekten başka çaremiz kalmamıştı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Geri çevirmek: İade etmek, geldiği yere göndermek, kabul etmemek.“Ona aldığım hediyeyi rüşvettir diye geri çevirdi.”

Geri durmamak: Bir işe girmekten kaçınmamak, o işe girişmek.“Ona bu işi yapmaktan geri durmamasını söyle, sonunda başaracaktır.”

Geri hizmet: 1. Ordunun çeşitli gereksinimleri ile ilgili işlerin tümü. 2. Etkinliği ikinci dereceden sayılan, kolay görev.“Senin bu savaşta, geri hizmette bulunacağını söylediler bana.”

Geri kafalı: Yenilikleri kabul etmeyen, bağnaz, kafası hurafelerle dolu.

Gıcık tutmak: Bir süre boğaz gıcıklanmasına yakalanmak, konuşamamak.“Gıcık tuttuğu için konuşmasını yarıda kesmek zorunda kaldı.”

Gıcık vermek: 1. Birini kızdırıp sinirlendirmek. 2. Boğazı yakıp kaşındırarak öksürmeye yol açmak.“Gıcık veren bu tatlıyı yiyemiyorum.”

Gık dememek: Hiç sesini çıkarmamak, yakınmamak, karşı çıkmamak.“Bütün hepsi üzerine yürüdü ama o gık demedi.”

Gına gelmek: Usanmak, bıkmak.“Bu işten gına geldi artık.”

Gırla gitmek: 1. Bol bol ortaya dökülüp harcanmak. 2. Uzun sürmek.

Gırtlağına kadar borca girmek: Pek çok, ödenmesi zor olacak şekilde borçlanmak.“Nasıl gülerim, gırtlağıma kadar borca girdim.”

Gırtlak gırtlağa gelmek: Kıyasıya dövüşmek ya da dövecek hâle gelmek.“Komşumla gırtlak gırtlağa gelecektik az kalsın.”

Gidiş o gidiş: “Gitti ve kendisinden bir daha haber alınamadı” anlamında kullanılır.

Göbeği çatlamak: Birçok güçlükleri yenmek için çok uğraşmak, pek çok çaba sarf etmek.“Onu razı edeceğim diye göbeğim çatladı.”

Göbek adı: Yeni doğan çocuğun göbeği kesilirken konulan ad.“Senin göbek adın nedir?”

Göğsü kabarmak: İftihar etmek, övünç duymak.“Senin başarılarınla göğsüm kabarıyor oğlum.”

Göğüs geçirmek: Üzüntülü bir şekilde soluk almak, içini çekmek.“Eski hatıraları gözünde canlanınca derin derin göğüs geçirdi.”

Göğüs germek: Bir zorluğa dayanmak, karşı koymak.“Bu güne birçok zorluklara göğüs gererek geldik.”

Göklere çıkarmak: Aşırı ölçüde övmek.“Adamı bu basit iş için göklere çıkartıp şımarttıkça şımarttılar.”

Gökten zembille mi indi?: “Ona niçin ayrıcalık gösteriliyor?”, “Onun ne özelliği var ki ona özel imkânlar tanınıyor?” anlamında kullanılır.

Gölge düşürmek: Bir şeyin önemini ve değerini azaltacak, ününü düşürecek işler yapmak.

Gölge etmek: 1. Işığa engel olmak. 2. Bir işin yapılmasına engel olmaya çalışmak.“Gölge etme de şu işi zamanında yapayım.”

Gölgesinden korkmak: Çok korkak olmak, en basit işlere bile girmekten korkar olmak.“Gölgesinden korkan adamlarla hiçbir işe girilmez.”

Gönlü bol: Yeterli imkânlardan mahrum olmasına rağmen eli açık davranan, cömert.

Gönlü kalmak: 1. Gücenmek. 2. İstediği hâlde elde edemediği şey üzerinde isteği devam etmek.“Gönlüm o vitrindeki elbisede kaldı.”

Gönlü kara: Başkaları hakkında kötü düşünen, onların iyiliğini istemeyen.

Gönülden geçirmek: Bir şeyi yapmayı düşünmek, olmasını istemek, o şeyi düşünür olmak.“Ben de o işi yapmayı gönlümden geçirmiştim.”

Gönlünden kopmak: Birine iyilik yapma ya da bir şeyi verme isteği, içinde aniden doğuvermek.“Gönlünden kopanı vermek kadar güzel bir şey olamaz.”

Gönlüne göre: İsteğine uygun olarak, dilediğine göre.“Allah gönlüne göre verir inşallah.”

Gönlü tok: Fazla para ve mal istemeyen, zorunlu ihtiyacı kadarı ile yetinen, imkânları az da olsa bunu hissettirmeyen, bu durumda dahi cömert olan.“Onun kadar gönlü tok bir adam görmedim.”

Gönül almak: 1. Sevindirmek, hoşnut ettirmek. 2. Kırılan, gücenen bir kimseyi güzel söz ve davranışlarla yeniden hoşnut etmek.“Daha fazla uzatmadan o çocukların gönlünü almalısın.”

Gönülden çıkarmak: Anmaz ve sevmez olmak.“Onu gönlünden çıkarmışsın anlaşılan.”

Gönül eri: Açık yürekli, güvenilir, hoşgörüsü geniş, ehli dil (kimse).“O ihtiyar adam tam bir gönül eriydi.”

Gönül kırmak (yıkmak): Birini çok üzecek, gücendirecek davranışta bulunmak.“Gönül kırmakta üstüne yoktur onun.”

Gönüllü gönülsüz: Pek de istekli olmayarak.

Gönül okşamak: Birini hoş bir davranış ve sözle sevindirmek.“Gönlünü okşamak mı istiyorsun, bir gül uzat ona.”

Gönül yapmak: Hoşa giden davranışlarla veya sözle birinin kırgınlığını gidermek.

Görüş açısı: Bir soruna yaklaşma, onu ele alma biçimi.“Dar bir görüş açısı ile sorunlar çözümlenemez.”

Gövde gösterisi: Belli bir amaç için güçlerini birleştiren kalabalıkların yaptıkları gösteri.“Muhalefet partisi büyük bir gövde gösterisi yaptı.”

Göz açamamak: İşlerinin yoğun oluşu sebebiyle başka bir şeyle ilgilenme imkânı bulamamak.“Şu büronun işleri yüzünden göz açamıyorum.”

Göz açıp kapayıncaya kadar: Çok çabuk, kısa bir zamanda.“O işi göz açıp kapayıncaya kadar yaparız.”

Göz açtırmamak: Baskı altında bulundurarak başka bir şeyle uğraşmasına fırsat vermemek.“Çalışan işçilere hiç göz açtırmadı.”

Göz alıcı: Alımlı; şekli, rengi ve güzelliği ile dikkat çekici.“Oldukça göz alıcı bir elbise.”

Göz atmak: Kısaca, dikkatli değil de şöyle bir bakıvermek; üzerinde fazla durmadan elden geçirmek.“Kütüphaneye şöyle bir göz atıp gitti.”

Göz boyamak: Gösterişle aldatmak, bir şeyi iyi gibi göstermek, kandırmak, yanıltmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Göz bebeği: Pek değerli, sevgili, çok önem verilen (kimse).“Babam benim göz bebeğimdir.”

Gözdağı vermek: Korkutmak, tehdit etmek, istediğini yaptırmak için yıldırmak.“Ona öyle bir gözdağı verin ki bir daha buralara ayak basmasın!”

Gözden çıkarmak: Bir malın elinden çıkmasına katlanmak, bir şeyden vazgeçmek ve yokluğuna razı olmak.“Evi ister istemez gözden çıkardılar.”

Gözden düşmek: Kendisine daha önce duyulan sevgi ve ilgiyi kaybetmek.“Eskisi gibi top oynayamayan Ali bir senede gözden düştü.”

Gözden geçirmek: 1. Okumak. 2. Durumu incelemek. 3. Niteliğini anlamak için bir şeyin her yanına bakmak.“Yapılan işleri gözden geçirdiniz mi?”

Gözden kaybolmak: Ortadan çekilmek, görünmez olmak.“Adam biraz önce buradaydı ama gözden kayboldu.”

Gözden ırak olan gönülden de ırak olur: “Ayrı düşenlerin arasındaki sevgi de zamanla azalır” anlamında kullanılır.

Gözden kaçmak: Farkına varılmamak, ortadan çekilmek, görülmemek.“Nasıl oldu da gözden kaçırdık onu.”

Gözde tütmek: Çok özlemek, hasret çekmek.”Yıllardan beri gözümde tüten köyüme yarın kavuşuyorum!”

Göz dikmek: Bir şeyi ele geçirmek isteğinde olmak.“Komşusunun tarlasına göz dikti.”

Göz doldurmak: Hâli, tavrı ve görünüşü ile beklenenden çok etkilemek.“Vitrine konan elbiseler göz dolduruyor.”

Göze almak: Bir iş nedeniyle karşılaşabileceği her türlü zararı ve tehlikeyi önceden kabullenmek.“Vatan için kim ölümü göze almaz ki?”

Göze batmak: 1. Başkalarını aşırı söz ve davranışlarıyla tedirgin etmek. 2. Kıskançlığa, çekememezliğe yol açmak.“Her davranışınla gözüme batıyorsun. Kendine bir çeki düzen ver.”

Göze çarpmak: Görünüşü ile dikkati üzerine çekmek.“O uzun boyuyla hemen göze çarpıyordu.”

Göze girmek: Yetenekleri ve davranışları ile çevresinde, bulunduğu yerde sevgi ve güven kazanmak.“Kısa zamanda göze girmeyi başardı.”

Göze göz, dişe diş: Misilleme; aynı biçimde kötülük yapıp öç alma, kötülüğü yapandan acısını çıkarma.“Düşmanla artık göze göz, dişe diş mücadele edilecektir.”

Göz gezdirmek: 1. Derinlemesine incelemeden okumak. 2. Bir şeyi, bir yeri pek fazla dikkat etmeden çabucak incelemek.“Raftaki mallara şöyle bir göz gezdirip çıkalım.”

Göz göre göre: Apaçık şekilde, herkesin gözü önünde.“Göz göre göre yaktılar zavallının evini.”

Göz gözü görmemek: Dumandan, karanlıktan ya da yoğun tozdan hiçbir şey görülmez olmak.“Sokağa çıkmıştık, ancak sisten göz gözü görmüyordu.”

Göz hakkı: Görülüp de imrenilen yiyeceklerden görenlere çıkarılan pay, imrenmelerini yok edecek küçük parça.“Çocukların göz hakkını ayırmayı da sakın unutmayın.”

Göz hapsine almak: Gözetlemek, bir şeyin üzerinden bakışlarını ayırmamak, birinin hiçbir davranışını gözden kaçırmamak.“Askerler, kaçak mahkûmun sığındığı evi bir saat kadar göz hapsine aldılar.”

Göz kamaştırmak: 1. Hayran bırakmak. 2. Güçlü, parlak bir ışığın kısa bir zaman için görüşü bulandırması, bakılan yeri görmez etmesi.“Kapıdan çıkar çıkmaz göz kamaştıran bir ışığın etkisine girip donakaldılar.”

Göz kararı: Gözle oranlanarak belirtilen miktar, gözle yapılan ölçme ya da oranlama.“Kumaşı göz kararı ölçüp verdi.”

Göz kesilmek: Bütün dikkatiyle bakmak.“Yoldan geçen adama göz kesildi.”
Göz kırpmadan: 1. Hiç duraksayıp çekinmeden. 2. Acımadan, merhamet etmeden.“Çocukları göz kırpmadan kurşuna dizdiler.”

Göz kırpmak: Karşısındakine göz kapağını açıp kapatarak işaret vermek, bu şekilde meramını anlatmaya çalışmak; bir şeyi onayladığını ya da doğru olmadığını gözünü açıp kapayarak belirtmek.“Kalabalık içinde birbirlerine göz kırparak gülümsediler.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Göz kırpmamak: 1. Hiç uyumamak. 2. Tehlikeye aldırmamak.“Bu gece hiç göz kırpmadım, hep seni düşündüm.”

Göz kulak olmak: 1. Korumak, bakmak, gözetmek. 2. Görme ve işitme yoluyla öğrenmeye çalışmak.“Yolda ona göz kulak ol da başına bir şey gelmesin.”

Gözleri bulutlanmak: Gözleri yaşararak çevreyi bulanık görmek.

Gözleri dolmak: Ağlayacak gibi olmak, göz pınarlarına yaş yürümek.“Hiç beklemediği bir anda beni karşısında görünce gözleri dolu dolu oldu.”

Gözleri fal taşı gibi açılmak: Hayret, şaşkınlık ve öfke gibi sebeplerle gözleri iri iri açılmış olmak.

Gözleri fıldır fıldır etmek: Gözleri zekice, çabuk çabuk dönerek her tarafa bakmak.

Gözleri kan çanağına dönmek: Uykusuzluk, ağlama, kızgınlık ya da bir şeyin kaçması sebebiyle gözlerin çok kızarmış olması.

Gözleri kapanmak: 1. Çok uykusu gelmiş olmak. 2. Ölmek.“Yemeği yer yemez gözleri kapandı, horlamaya başladı.”

Gözlerine inanmamak: Hiç beklemediği bir anda bir şeyi görüp çok şaşırmak, bu sebeple gördüğünün gerçek olduğuna inanmamak.“Gözlerime inanamıyorum, sen misin Ahmet?”

Gözlerini (gözünü) kan bürümek: Çok öfkeli, kinli olmak; her kötülüğü yapacak hâle gelmek.“Bir adamın gözlerini kan bürümesin, ondan her türlü belâ beklenebilir.”

Gözlerinin içi gülmek: Çok sevindiğini gözlerinden ve yüzünden belli etmek.“Sınıfını geçtiğini öğrenen Halim`in gözlerinin içi gülüyordu.”

Gözleri yaşarmak: Üzücü ve duygulandırıcı bir durum karşısında gözlerinden yaş gelmek.“Gurbetteki oğlundan gelen mektup eline tutuşturulunca gözleri yaşardı.”

Gözleri yollarda kalmak: Özlemle beklemek.

Göz nuru dökmek: Göz emeği harcamak; gözün dikkatini, elin emeğini gerektiren ince bir iş yapmak ve işte uzun süre çalışmak.“Onca göz nuru döktüğü el işleri ürünleri çok ucuza satılınca kahroldu.”

Göz önünde tutmak (bulundurmak): Dikkate almak. Herhangi bir durumun nasıl bir sonuca yol açacağını hesaba katmak.“Yola çıkıyorsunuz ama yağmuru da göz önünde tutun.”

Göz ucuyla bakmak: Belli etmemeye çalışarak, başını çevirmeden göz kenarı ile yandan bakmak.“Yabancı askerlere göz ucuyla bakmaya başladı.”

Gözü aç: Aç gözlü, doymak bilmeyen, gerektiğinden fazlasını isteyen.“Gözü aç insanlar topluma huzur vermezler.”

Gözü açık: Uyanık, kurnaz, çıkarlarını iyi kollayan, becerikli, zeki.“Senin çocuk gözü açık birisi olacak galiba.”

Gözü açık gitmek: Çok istediği şeylere kavuşamadan ölmek.“Halam `gurbete giden oğluma kavuşamadan ölürsem gözüm açık gider` dedi.”

Gözü açılmak: Yararlıyı yararsızı, iyiyi kötüyü ayırt edebilir duruma gelmek.“Yaşı büyüdükçe gözü de açılmaya başladı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Gözü arkada kalmak: Kendisi ayrıldıktan sonra, bıraktığı şey veya kimse ile ilgili tedirginliği sürmek, merak etmek.“Köyden ayrılıyordu ama gözü de arkada kalmıştı.”

Gözü bağlı: 1. Sorup soruşturmadan, anlayıp anlamadan. 2. Gafil, çevresinde olup bitenlerin farkında olmayan.“Hiçbir zaman gözü bağlı biri olmanı istemem senin.”

Gözü dalmak: Gözlerini bir noktaya dikerek dalgın dalgın bakmak.“Zavallı ihtiyar bir noktaya gözü dalmış öylece duruyordu.”

Gözü doymak: Çok istenen bir şeye kavuşup, artık istemez duruma gelmek.“Sanırım şimdi gözün doymuştur, daha istemezsin artık.”

Gözü gibi sakınmak (esirgemek): Bir şeye aşırı derecede ilgi duymak, onu koruyup gözetmek, dikkatle muhafaza etmek.“Çocuğunu gözü gibi sakınıyordu kadıncağız.”

Gözü hiçbir şey görmemek: Heyecana, öfkeye ya da önem verdiği bir işe kapılıp başka hiçbir şeyle uğraşamaz duruma gelmek.“Kendinden öylesine geçmişti ki gözü hiçbir şeyi görmez olmuştu.”

Gözü ısırmak: Bir kimseyi sanki tanır gibi olmak.

Gözü ilişmek: İstemeden, birdenbire, rastgele görmek.

Gözü kesmek: Bir işi yapabilme konusunda başkalarına ve kendisine güvenmek.“Onca işi yapmaya gözün kesiyor mu?”

Gözü kara (veya pek): Cesur, atak, korkusuz, tehlikeli işlere tereddüt etmeden girebilen.“O gözü kara bir insandı.”

Gözü korkmak: Daha önce başından geçen kötü bir denemeden sonra, birinden veya bir şeyden zarar gelebileceği endişesine kapılmak ve o işi yapmaktan çekinmek.

Gözünde büyümek: Olduğundan fazla büyük ya da güç görünmek.“Onca yolu nasıl yürüyeceğim, gittikçe gözümde büyüyor.”

Gözünde büyütmek: Bir şeyi, olayı, kimseyi veya işi abartmak.

Gözlerinden uyku akmak: Çok uykusu geldiği için göz kapakları kapanır gibi olmak.“Çocukcağızın gözlerinden uyku akıyor, şunu yatağına yatırın.”

Gözüne bakmak: 1. Verilen emri yapmak üzere işaret beklemek, işareti verecek kimseyi gözlemek. 2. Gerektiğinden fazla dikkat göstermek, koruyup gözetmek.“Üç kuruş para verecek diye adamın gözünün içine bakıyor, ne derse yapıyoruz, daha ne istiyor bizden.”

Gözüne dizine dursun: Nankörlük eden kimseye karşı söylenen ilenme sözü. ” Allah, bu nankörlüğünün cezasını versin.” anlamında kullanılır.

Gözüne girmek: Birinin sevgi ve ilgisini kazanmak.

Gözüne sokmak: 1. Görmek istemediği bir şeyi zorla göstermek. 2. Bir çaba sonucu, bir kimseyi büyüğünün beğenmesini sağlamak.“Kalemi gözüne sokarcasına uzattı.”

Gözüne uyku girmemek: Uykusuz kalmak, hiç uyumamak.“Gözüme uyku girmedi bu gece.”

Gözünü açmak: 1. Uyanık, dikkatli olmak. 2. Birisine bilgiler vererek görüşünü genişletmek.“Gözünü aç, işini kimseye kaptırma.”

Gözünü ayırmamak: Bir şeye devamlı bakmaktan kendini alamamak.“Devamlı yola bakıyor, gözünü ayıramıyordu.”

Gözünü çıkarmak: Zarara uğratmak, bir işi kötü biçimde yapmak, iyi yerine kötüyü seçmek.“Öyle bir taş attı ki az kalsın kuzunun gözünü çıkaracaktı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Gözünü daldan budaktan esirgememek (veya sakınmamak): Tehlikeli işlere girişmekten çekinmemek.“Sen ki gençliğinde gözünü daldan budaktan sakınmazdın, ne oldu sana böyle?”

Gözünü dört açmak: Bir hileye düşmemek, aldanmamak için çok dikkatli olmak.“Gözünü dört aç da kuru odun yerine yaş odun koymasınlar.”

Gözünü kan bürümek: Birisini öldürecek kadar öfkelenmek.“Katillerin gözünü kan bürümüştü, önlerine çıkanı öldürüyorlardı.”

Gözünü kapamak: 1. Görmezlikten gelmek, yapışına ses çıkarmamak. 2. Ölmek.“Dedem gözünü kapayınca o koca aile birdenbire dağılıvermiş.”

Gözünü korkutmak: Yıldırmak, karşı duramaz hâle getirmek.“İlk işi, adamlarıyla kasaba halkının gözünü korkutmak oldu.”

Gözünün önünden gitmemek: Unutamamak, her an görür gibi olmak.“Gözümün önünden gitmiyor onun hayâli.”

Gözünün yaşına bakmamak: Hiç acımamak, merhamet etmemek.“Gözünün yaşına bakmadan hapse attılar adamı.”

Gözü pek (kara): Korkusuz, atılgan, cesur, tehlikelere aldırmayan.“Gözü pek insanlardan korkulmaz, çünkü onlar kartlarını açık oynarlar.”

Gözü sulu: En küçük sevinç ya da üzüntü karşısında hemen ağlayıveren, gözyaşlarını tutamayan.”Senin kız da ne kadar gözü sulu biriymiş.”

Gözü tok: Elinde imkânlar olsun olmasın, mal-mülk veya paraya düşkün olmayan, cömert.“O mu? Gözü tok bir insandır, inanın.”

Gözü tutmak: Güvenmek, beğenmek.“O adamı gözüm tuttu benim.”

Gözü üzerinde olmak: Bir şeye, bir kimseye sık sık bakarak ne durumda olduğunu kontrol etmek, dolayısıyla kötü bir sonuca meydan vermemeye çalışmak.“Gözünüz üzerinde olsun, devamlı izleyin onu.”

Gözü yılmak: Daha önce denediği için o durumla karşılaşmaktan korkmak, o işe girişmekten çekinmek.“Sebzecilik işinden gözüm yıldı, bir daha bu işe girişeceğimi sanmıyorum.”

Gözü yükseklerde olmak: Hâlen bulunduğu durumdan daha yüksek bir duruma ya da mevkiye çıkmak istemek, böyle bir amacı gütmek.“Bundan böyle küçük şeylerle yetinme, gözün yükseklerde olsun daima.”

Göz yummak: Kabahatlerini, kusurlarını hoş karşılamak, görmezlikten gelmek, bağışlamak.“Sana bu yaşa gelinceye kadar göz yumdum, ama artık yeter.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Göz yummamak: 1. Hoş görmemek, bağışlamamak. 2. Hiç uyumamak.“Sabaha kadar gözlerimi yummadım.”

Gururunu okşamak: Bir kimseyi yüzüne karşı överek, becerilerini söyleyerek duygulandırmak.

Gücüne gitmek: Bir söz, bir davranış bir kimsenin onuruna dokunmak, o kimseye ağır gelmek.“Doğrusu onun bu sözleri gücüme gitti, çünkü hak etmedim o sözleri.”

Güllük gülistanlık: Sorunları bulunmayan; neşe, bolluk ve huzur içinde olan yer.“Ne zaman güllük gülistanlık içinde olacağız acaba?”

Gülmekten kırılmak: Aşırı ölçüde gülmek, çok gülmekten halsiz düşmek.“Ne matrak adamdı, hareketlerine gülmekten kırıldık hepimiz.”

Gülüp geçmek: Bir durumu umursamamak, aldırış etmemek, gülünç bulup üzerinde durmamak.“Gülüp geçilecek bir iş sanmayın sakın, ciddi durun üzerinde.”

Günaha girmek: Dini bakımdan suç sayılacak bir iş yapmak ya da söz söylemek.“Sebepsiz yere adam öldürmek, günaha girmek demektir.”

Günaha sokmak: Günah işlemesine yol açmak, dinin buyrukları dışına çıkmasına zemin hazırlamak.“Kes sesini de bizi günaha sokma.”

Günahını vermez: “Çok cimri, eli sıkı, hasis” kimselerin durumunu anlatmak için kullanılır.

Günah işlemek: Dince suç sayılan bir iş yapmak.“Yetimlerin malını yiyerek günah işleyenlerden mutlaka hesap sorulacaktır.”

Gün almak: 1. Bir iş yapmak için ilgili kişiden gün ayırmasını; belirli bir tarih tespit etmesini istemek, randevu almak. 2. Yaşını bitirip daha sonraki yılın bir ya da birkaç gününü almak.“Doktordan gün almayı unutmamışsındır umarım.”

Gün batmak: Güneş batmak.”Gün batmadan yola çıkmalıyız.”

Güneş almak: Bir yere güneş ışığı ulaşmak.“Evin bir odası güneş almıyor.”

Gün görmek: Bolluk, mutluluk, esenlik içinde huzurlu günler geçirmek.“Kaygılanma evlâdım, daha çok günler göreceksin inşallah.”

Gün görmüş: Başından nice işler geçmiş, tecrübeli, görüp geçirmiş, çok yaşamış.“Gün görmüş insanlarla konuşmaktan zevk alırım.”

Gün ışığına çıkmak: Aydınlanmak, açıklığa kavuşmak, anlaşılır olmak.“İşlediği tüm suçlar yakında gün ışığına çıkacaktır.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Günleri sayılı olmak: 1. İçinde olunan günlerde ölecek olmak. 2. Bulunduğu yerde kalmak için birkaç günü kalmak.“Doktorlara bakılırsa anneannemin günleri sayılıymış.”

Günü birliğine: Sabah gidip akşam dönmek üzere.“Size günü birliğine konuk olmak istiyoruz.”

Günün adamı: 1. Zamanın gereğine göre tutum ve yön değiştiren, çıkarını gözeten kimse. 2. Kendisinden o günlerde çok söz edilen.

Gününü doldurmak: Bir işin gerçekleşmesi için geçmesi gereken zamanı tamamlamak.“Gününü doldurur doldurmaz senetleri avukata verin.”

Gününü gün etmek: Eline geçen imkânları değerlendirmek, hiçbir şeyi dert edinmeyip hoşça vakit geçirmek.“Gününü gün eden yöneticilerden kurtulacağımız günler yakındır.”

Gürültüye (patırtıya) pabuç bırakmamak: Korkutmalara, tehditlere aldırış etmeyip dilediği gibi davranmak.“Öyle her gürültüye pabuç bırakacak bir adam mı sanıyorlar beni?”

Güven beslemek
: Bir kimseye, bir şeye güven duymak, inanmak, itimat etmek.“O adama güven beslediğiniz için pişman olmayacaksınız.”

Güvendiği dağlara kar yağmak: Güvendiği kimselerden yardım alamamak, güvendiği bir şeyin işe yaramadığı anlaşılmak.“Çok umutlusun, inşallah güvendiğin dağlara kar yağmaz.”

Güven kazanmak: Söz, davranış ve yaptığı işlerle çevresindekileri kendisine inandırmak.“İnsan, önce güven kazanmalıdır.”

Güven vermek: Kendisinin güvenilir bir kişi olduğu, kendisine itimat edilebileceği duygusunu uyandırmak.“Oldukça güven veren birisin.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ha Hoca Ali, ha Ali Hoca: Farklı gibi gösterilen iki şeyin, gerçekte hiçbir değişikliği yoktur, “ikisi de birdir” anlamında kullanılır.

Ha babam (ha): 1. Devamlı olarak, hiç durmadan. 2. Karşısındakinin çabasını, gayretini artırmak için kullanılır.“Ha babam ha, az kaldı, bitireceğiz işi.”

Habbeyi kubbe yapmak: Önemsiz, küçük bir şeyi büyütüp mesele çıkarmak.“Söyle ona, habbeyi kubbe yapıp durmasın, ne olmuş çocuk biraz geç kalmış da!”

Haber uçurmak: Çabucak, gizlice haber göndermek.“Hemen haber uçurun köye, kaymakam bu gece misafir olacakmış!”

Ha bire: Durmadan, arka arkaya, sürekli olarak, ara vermeden.“Tarlada bir adam ha bire çalışıyordu.”

Hacet kalmamak: Gereği olmamak, lüzumu kalmamak.“Seni çağırmaya hacet kalmadı.”

Hacı ağa: Özellikle büyük kentlerde gereksiz yere çok para harcayan, taşralı bilgisiz zengin.“Ne bu israf! Hacı ağa mısın sen?”

Haddine mi düşmüş!: “Onun bunu yapmaya yetkisi yoktur; böyle bir işe nasıl, hangi yetenekle girişir? Bu işi yapması imkânsızdır” anlamında kullanılır.“Haddine mi düşmüş ki ona söz söyleyebilsin.”

Haddini bildirmek: Yetkisi dışındaki işlere karıştığı için sert bir karşılık vererek onu cezalandırmak, yola getirmek, uslandırmak, yetki sınırını bildirmek.“Haddini bildirin şu serseme de bir daha onun bunun malına el uzatmasın.”

Haddini bilmek: Kendi değer ve yeteneğini bilmek, üstün görmemek, kendi yapabileceği şeylerin ötesine geçmemek.“Merak etme sen, o haddini bilen bir çocuktur.”

Haddi zatında: Aslında.“Haddi zatında sen ona hakkını vermemiştin ki!”

Hafife almak: Küçümsemek, önem vermemek,“Beni hafife alıyorlar ama yanılıyorlar.”

Hak getire: “Yoktur, bulunmaz, Allah vermemiştir” anlamında kullanılır.“Öyle bir diyardayız ki su ve yiyecek Hak getire.”

Hak kazanmak: Davasında haklı olduğu meydan çıkmak, emeğinin karşılığını alabilecek duruma gelmek.“Emekliliğe yedi yıl sonra hak kazanacağım.”

Hakkı geçmek: 1. Birisinin payından bir başkası almış olmak. 2. Bir şeyde veya bir kimsede emeği bulunmak.“Komşumun çok hakkı geçmiştir bana, onunla mutlaka helâlleşmeliyim.”

Hakkından gelmek: 1. Güç bir işi başarı ile sonuçlandırmak. 2. Öç almak, yenmek veya cezasını vermek.“Siz onu bana bırakın, hakkından gelmesini bilirim.”

Hakkını helâl etmek: Geçen hakkını, emeğini bağışlamak.“Annem inşallah hakkını helâl eder bana.”

Hakkını vermek: 1. Bir şeyin lâyıkıyla yapılması için ne gerekiyorsa ondan kaçınmamak. 2. Birinin çalışmasını gereğince değerlendirmek, hakkı olan şeyi vermek.”Çalıştırdığın kişinin hakkını vermek zorundasın.”

Hakkını yemek: Birinin hakkı olan şeyi vermemek, onu kendisine maletmek.“Dürüst ol, milletin hakkını yeme, yoksa boğazında kalır.”

Hakk-ı sükût (sus payı): Bir konu üzerinde konuşmaması, bildiği şeyi söylememesi karşılığında bir kimseye sağlanan yarar.

Hak yolu: Cenab-ı Allah`ın insanlara kitapları ve peygamberleri ile bildirdiği, dünya hayatında tutmaları gereken yol, yaşama düzeni, doğru ve haklı yol.

Hâlden anlamak: Bir kimsenin içinde bulunduğu zor durumu kavrayarak, anlayıp sezerek hoşgörülü olmak, anlayış göstermek.“Dedem hâlden anlayan birisidir, bize iyi davranacağına eminim.”

Hâle yola koymak: Düzenlemek, tertiplemek, iyi işler bir duruma getirmek.“Hele şu işleri bir hâle yola koyalım, o zaman tatilini de düşünürüz.”

Hâli vakti yerinde: Zengin, oldukça varlıklı, para durumu iyi.“Hasan efendiler mi? Hâli vakti yerinde insanlardır onlar.”

Halis muhlis: Saf, katışıksız, temiz, eksiksiz, içinde yabancı madde bulunmayan.“Halis muhlis bir zeytin yağı satarız biz.”

Halka verir talkını kendi yutar salkımı: Kendi verdiği öğütlere kendisi uymaz.

Hallaç pamuğu gibi atmak: Bir arada, toplu bulunan şeyleri ya da kimseleri dağıtmak, parçalamak; bu yolla sağa sola, her birini bir yana atmak.”Sizin takımı hallaç pamuğu gibi atacağız sahadan.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Halt etmek: Yakışıksız davranmak, uygunsuz bir söz söylemek veya kötü bir şey yapmak.“Halt etmişsin, bir de utanmadan anlatıyorsun.”

Ham ervah: Çiğ adam; yersiz ve yakışıksız sözleri, davranışları olan kaba kimse.

Hangi dağda kurt öldü?: Kendisinden hiç umulmayan, beklenilmeyen bir kimsenin olumlu davranışı görüldüğünde; “Nasıl oldu da böyle güzel bir iş, bir iyilik yaptı?” anlamında söylenir.

Hangi rüzgâr attı?: “Nasıl oldu da gelebildin? Hiç görünmüyordun, sen de gelir miydin?” anlamında, uzun süre bir yerde görünmeyen kimse için kullanılır.

Hangi taşı kaldırsan altından çıkar: 1. Hemen her işte parmağı vardır. 2. Her işten anlar, her işe karışır ya da her işten anladığı izlenimi verir.

Hanım evlâdı: Nazlı büyütülmüş, zora gelmeyen, çıtkırıldım kimse.“Amma hanım evlâdıymışsın, çekil şuradan ben yaparım.”

Hapı yutmak: Kötü bir duruma düşmek, zarar ve ziyana uğramak.“Hapı yuttuk desene!”

Haram olmak: Bir şeyden gerektiği gibi yararlanamaz olmak.“Senin yüzünü görmek bana haram oldu.”

Haram para: Dinî bakımdan yasaklanmış yollardan elde edilen para.“Haram parayla ekmek alınmaz.”

Haram yemek: Dinî inançlara aykırı olarak kazanç sağlamak, haksız olarak bir şeye el atmak.“İnsan ol, haram yemek insana kâr getirmez.”

Harfi harfine: Tastamam, uygun, tıpatıp, gerçekte olduğu gibi.“Söylediklerimi harfi harfine yerine getirdin mi?”

Har vurup harman savurmak: Hesapsızca, düşüncesizce harcamak; malını, parasını ölçüsüzce, bol bol harcayıp tüketmek.

Hasret çekmek: Özlem duymak, epeydir ayrı kaldığı yere ya da kimseye kavuşma isteği içinde olmak.“Yıllardır yurdumun hasretini çekiyorum.”

Hasret gitmek: Özlediği, sevdiği bir yere ya da kimseye kavuşamadan ölmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Hasret kalmak: Özlemini duyduğu şeye uzun zaman kavuşamamak.“Hasret kaldım gözlerinin rengine.”

Hastası olmak: Bir şeye çok düşkün olmak.“Bizim oğlan köpek hastası, hiç kapıdan eksik etmiyor.”

Haşir neşir olmak: Aralarında bulunduğu kimselerle kaynaşmak, bir arada bulunup uğraşmak; kimi işlerle ilgilenip durmak.“İnsanlarla haşir neşir olmayı sevdiğim söylenemez.”

Hatır belâsı: Sayılan ve sevilen kimse için katlanılan sıkıntı.“İnan bu işi hatır belâsına yapıyorum.”

Hatır gönül tanımamak / bilmemek: 1. İsterse en sevdiği ve saydığı olsun, gücenmesini göze alarak doğru bildiğini yapmak. 2. Kırıcı davranışlarda bulunmak.

Hatırı kalmak: Gücenmek, kırılmak.“Eğlenceye onu da çağıralım ki hatırı kalmasın.”

Hatırından çıkmamak: Sevdiği, saygı duyduğu birinin istediği bir şeyi yapmayı reddedememek, gönlünü kırmaktan çekinmek.

Hatırı sayılır: 1. Önemli, saygı değer, saygın (kimse). 2. Oldukça çok.“Babam, hatırı sayılır bir kimsedir.”

Hava almak: 1. Temiz havalı bir yere çıkarak dolaşmak, dinlenmek, ciğerlere temiz hava çekmek. 2. Eline bir şey geçmemek, umduğunu bulamamak. 3. İçine hava girmek.“Haydi, kıra çıkıp da biraz hava alalım.”

Hava basmak: 1. Büyüklenmek, kibirlenmek, olduğundan fazla görünmeye çalışmak. 2. Bir şeyin içine hava doldurmak.“Amma da hava basıyorsun, onları korkutacağını mı sandın.?”

Havada kalmak: 1. Yüksek bir yerde durmak. 2. Sonuca bağlanamamak. 3. Bir iddia, dayanaksız olduğundan ispat edilememek.“Yaptığımız bütün iş havada kaldı.”

Havadan sudan konuşmak: Öylesine, gelişigüzel, rastgele konuşmak.

Hava hoş: Şu ya da bu şekilde olması arasında bir fark olmamak.

Havanda su dövmek: Bir işle boşuna uğraşmak.“Senin yaptığına havanda su dövmek derler,bırak artık şu işle uğraşmayı.”

Hava parası: Bir yeri tutmak, kiralamak ya da bir şeyi elde etmek için değeri dışında açıktan verilen para.“Yeri bize verecekler ama bir milyon lira hava parası istiyorlar.”

Havsalası almamak: Aklı kabul etmemek.“Nasıl yaparsın bana bunu, hâlâ havsalam almıyor.”
Hayal kırıklığı: Gerçekleşmesi istenilen veya umulan bir şeyin gerçekleşmemesinden duyulan üzüntü, düş kırıklığı.

Hayal meyal: Belli belirsiz, açık seçik belli olmayan, bulanık (bir şekilde hatırlanan).“O olayı hayal meyal hatırlıyorum.”

Hayatını kazanmak: Çalışıp elde ettiği para ile geçimini sağlamak.“Ben iyi ya da kötü hayatımı kazanıyorum, sen kendi işine bak.”

Hayatını yaşamak: Canının istediği gibi hayatını sürdürmek.“Bana karışmaya hakkınız yok, bırakın beni, artık hayatımı yaşamak istiyorum.”

Hayat memat meselesi: Sonucu çok tehlikeli olan, ölüm kokan bir durum.“Artık burada kalamam, iş hayat memat meselesine döndü.”

Hayat pahalılığı: Yiyecek, içecek ve giyecek gibi geçim için gerekli olan maddelerin pahalı olması.“Hayat pahalılığından herkes şikâyetçi olmaya başladı.”

Hayırdır inşallah!: 1. Anlatılan bir rüyayı iyiye yormak için söylenir. 2. Şaşma, heyecan ve merak uyandıran durumlar karşısında söylenir.

Hayır işlemek: Dine ve insanlığa uygun, iyi davranışlarda bulunmak.“Hayır işle ki öbür dünyada kurtuluşa eresin.”

Hayır kalmamak: İşe yarar, beğenilecek bir yanı ve tarafı kalmamak.“Bu arabalarda hayır kalmamış, yenilerini almamız gerekecek.”

Hayır sahibi: İyiliksever, yardımsever kimse.“Şu yoksullara uzanacak bir hayır sahibi kalmadı mı acaba?”

Hayra yormak: Bir rüya ya da olayı iyi ve yararlı bir durumun işareti görmek.

Hazıra konmak: Hiçbir emek sarf etmeden, çaba göstermeden başkasının emeği ile ortaya çıkmış olan şeyden yararlanmak.“Hazıra konarak yaşamayı kural edinmiş bu adam.”

Hazır bulunmak: 1. Bir yerde kendisi bulunmak, var olmak. 2. Bir yere hemen gidecek, bir şeyi anında yapacak durumda olmak.“Yarınki toplantıda sen de hazır bulunmalısın.”

Hazırdan yemek: Yenisini kazanmadan elindekini harcamak.“Hemen her gün bir bahane buluyor, çalışmıyor ve hazırdan yiyiyordu.”

Helâl süt emmiş olmak: İyi huylu, doğru yoldan sapmayan, temiz bir kişi.”İnanmıyorum onun yaptığına, o helâl süt emmiş birisidir.”

Helâl olsun (Helâlühoş olsun): 1. Bunu sana gönül hoşluğu ile veriyorum, hiç pişman değilim, Allah bunu sana bağışladığıma şahit olsun. 2. “Aferin, takdire değer iş yapıyorsun” anlamında kullanılır.

Hele şükür!: Allah`a hamdolsun, beklediğimiz sonuç gerçekleşti.

Hem kel hem fodul: “Bu kadar kusuruna, bu yeteneksizliğine rağmen bir de övünüyor, üstünlük taslıyor” anlamında kullanılır.

Hem nalına hem mıhına (vurmak): Birbirine zıt olan iki yanı da desteklemek.“Ben hem nalına hem de mıhına vuran adamlardan korkarım.”

Hem suçlu hem güçlü: Gerçekte kendisi suçlu olduğu hâlde suç işlememiş gibi davranan ve karşısındakini suçlamaya çalışan kimse.

Hem ziyaret hem ticaret: Bir yeri veya kimseyi ziyarete giden kimsenin, bu görüşmeden yararlanarak başka bir işi de yapması durumunu anlatmak için kullanılır.

Her kafadan bir ses (çıkmak): Bir konu üzerinde herkesin istediği gibi, rastgele konuşması ve bu konuşmalardan bir sonuç alınamaması.”Ortalık kızıştı, her kafadan bir ses çıkmaya başladı, kimin ne dediği anlaşılmaz oldu.”

Her telden çalmak: Pek çok konuda bilgi sahibi olmak, içinde bulunduğu ortamın şartlarına göre her çeşit iş yapabilir olmak.

Hesaba çekmek: Bir kişiyi, bir makamı yaptığı işler üzerine açıklama ve savunma yapmaya çağırmak.“Sakın oraya gitme, seni hesaba çekecekler.”

Hesaba dökmek: Bir konu ile ilgili işlemlerin hesabını kâğıt üzerinde yapmak.

Hesaba katmak (almak): Bir işi yaparken ya da yürütürken bir başka şeyi de göz önünde bulundurmak.“Hasan’ı da hesaba katalım, az zorluk çıkarmayacaktır bize.”

Hesaba (kitaba) gelmez: 1. Beklenmedik, umulmadık. 2. Sayılmayacak kadar çok, pek fazla, sayısız.

Hesabı kesmek: Alış verişi ya da ilgiyi kesmek.“Dükkân sahibi, uzun zamandır borcunu ödemeyen müşterisinin hesabını kesti.”

Hesabını bilmek: Boş yere para harcamamak, tutumlu davranmak.“Her ev kadını hesabını bilmek zorundadır.”

Hesabını görmek: 1. Alacağını ödeyip ilişkisini kesmek. 2. Cezalandırmak, vücudunu ortadan kaldırmak ya da öldürmek.“Çabuk şu adamın hesabını görün!”

Hesap açmak: 1. Hesap defterinde, bir kişiye alış veriş için alacağını borcunu kaydetmek üzere bir yer ayırmak. 2. Bankada, gereğinde çekilmek üzere yatırılan para için işlem yapmak. 3. Birine kredi açmak, birine borçlanma imkânı tanımak.

Hesap etmek: 1. Kazançla gideri karşılaştırıp bir sonuca ulaşmak. 2. Düşünmek, tasarlamak, ayrıntıları gözden geçirip ihtimalleri değerlendirmek.“Hesap etmeden sakın işe girişmeyin!”

Hesap görmek: Taraflarca alacakla vereceği karşılaştırıp ödeşmek.“Çok uzadı, hesap görmek için ne zaman bir araya geleceğiz?”

Hesap kitap: Düşünüp taşındıktan sonra, hesap sonunda.“Hesap kitap, baktım işler kötüye gidiyor; hemen sizi çağırdım.”

Hesapsız kitapsız: 1. Sorumsuz, ölçüsüz, tutumsuz. 2. Deftere geçirilmeden, herhangi bir belgeye dayanmadan.“Ne hesapsız kitapsız işlerin içine girmişiz de haberimiz yokmuş.”

Hesap sormak: Bir kimseyi kanunsuz, kural dışı, ahlâka aykırı, usulsüz davranış ve sözlerinden ötürü sorgulamak, o kişiden savunma istemek.“Size hesap sormak için mutlaka geri döneceğim.”

Hesaptan düşmek: Borçtan, alacaktan, hesaptan çıkarıp yok saymak.“Elli bin lirayı hesaptan düşmeyi unutmadın inşallah.”

Hesap tutmak: Alış verişle ilgili alacağı ve vereceği bir kâğıda ya da deftere yazmak.

Hesap vermek: 1. Herhangi bir davranışının ya da sözünün sebebini açıklamak 2. Bir işin sorumluluğunu üstlenmek.“Rahat olun, bu konuda hesap vermek bana düşer.”

Hevesi kursağında kalmak: Çok istediği, imrendiği, kavuşmak dilediği şeyi elde edememek.“Pikniğe gitmek istiyorduk, yağmur yağınca hevesimiz kursağımızda kaldı.”

Hevesini almak: İmrendiği, çok istediği şeye kavuşup ona doymak.

Heyheyleri tutmak (üstünde): Çok kızıp sinirlenmek.

Hık mık etmek: Bir işi yapmamak için bahaneler ileri sürmeye çalışmak, bir soruyu cevaplandırırken net şeyler söylememek.“Hık mık edip durma, bu işi eninde sonunda yapacaksın!”

Hık demiş burnundan düşmüş: “Her durumuyla ona çok benziyor” anlamında kullanılır.

Hır çıkarmak: Kavga, gürültü, patırtı ve olaya sebep olmak.“Orada hır çıkarmaya kalkışmayacaksın değil mi?”

Hızır gibi yetişmek: Dara düştüğü, çok sıkıştığı, çaresiz kaldığı bir zaman da, beklemediği bir kişi yardımına yetişmek.

Hiçe saymak: Hiç önem ve değer vermemek.

Hiç yoktan: Sebepsiz, ortada hiçbir neden yokken.“Hiç yoktan adamı dövemezsiniz ya!”

Hizaya gelmek: 1. Düz çizgi durumunda dizilmek. 2. Aykırı, yanlış davranışlardan vazgeçmek; doğru yola gelmek, düzelmek.

Hodri meydan: “Kendine güvenen ortaya çıksın” anlamında kullanılır.

Hop oturup hop kalkmak: Ya heyecanından ya da öfkesinden yerinde duramaz olmak.

Hora tepmek: 1. Ayaklarını yere vurarak oynamak. 2. Gürültü çıkarmak.“Yandaki sınıfta hora tepiyor, ortalığı birbirine katıyorduk ki…”

Hor görmek (veya bakmak): Önem vermemek, değersiz saymak, adam yerine koymamak, küçümsemek.“Beni, yoksul diye hep hor gördüler.”

Hor kullanmak: Özen göstermeden, kabaca, dikkat etmeyerek, hırpalayarak kullanmak.“Çok hor kullanmışsınız bu dolabı.”

Hoş beş etmek: Şundan bundan konuşarak sohbet etmek.“O iki ihtiyar kadın hoş beş etmek için yaratılmışlar sanki.”

Hurdası çıkmak: İşe yaramayacak, kullanılamayacak hâle gelmek.

Huyuna suyuna gitmek: İsteklerine, alışkanlıklarına, yapısına göre onu kızdırıp ürkütmeyecek davranışlarda bulunmak.

Huyunu suyunu almak: Onun özelliklerini, davranışlarını ve karakterini yapısına geçirmek.

Huzur vermek: Gönül rahatlığı, iç dirliği vermek; dinlendirmek.

Huzurunu kaçırmak: Huzurunu bozmak, tedirgin ve rahatsız etmek.

Hüküm giymek: Mahkemece ya da birileri tarafından kendisine ceza verilmek.

Hüküm sürmek: 1. İş başında olmak. 2. Yaygın olmak. 3. Bir şeyin güçlü varlığı sürüp gitmek.“Beşinci Kral beş yıl hüküm sürdü.”

Hükümet kapısı: Devlet dairesi.“Hükümet kapıları halka açık kılınmalıdır.”

Hür düşünüş: İstediğini, düşündüğünü baskı altında kalmadan söyleme.

Hüsrana uğramak: Bir konuda beklenilen sonuca ulaşamamaktan dolayı çok üzülmek, acı çekmek.“Not ortalamamı daha yüksek bekliyordum, hüsrana uğradım.”

Hüsnükuruntu: İhtimalî bulunmadığı hâlde güzel bir şeyin olacağını sanma, hayal etme, buna kendini inandırma.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Icığını cıcığını çıkarmak: 1. Her yanını ellemek, didiklemek. 2. Bir meseleyi en ince ayrıntılarına kadar soruşturmak, incelemek. “İyice ıcığını cıcığını çıkardınız meselenin.”

Ikınıp sıkınmak: Bir işi yapabilmek için kendini çok zorlamak. “Ikınıp sıkınarak özür diledi.”

Irağı yakın etmek: Yapılması, gerçekleşmesi zor olan işleri, tüm güçlükleri yenerek gerçekleştirmek.

Isıtıp ısıtıp önüne koymak: Daha önce meydana gelmiş bir olayı ya da bir işi bir düşünceyi yeniden, sık sık tekrarlamak. “Yıllar önce yaşanmış olayları neden  ısıtıp ısıtıp önüme koyuyorsun anlamıyorum.”

Iska geçmek: 1. Hedefe isabet ettirememek, vuramamak. 2. Üzerinde durmamak, önem vermemek, atlamak. “Bu sefer de ıska geçersen kaybedeceksin.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Iskartaya çıkarmak: İşi yaramaz, değersiz bularak bir yana atmak. “Beni hiç kimse ıskartaya çıkaramaz.”

Islah etmek: Hatası, yanlışı olan kimseyi yola getirmek, doğru olanı görmesini sağlamak. “Allah seni ıslah etsin, ne zaman düzeleceksin!”

Işığı altında: Bir durum veya düşüncenin konuyu aydınlatmasından yararlanarak, onu göz önünde tutarak.

Işık tutmak: 1. Karanlık bir yeri ışıkla aydınlatmak. 2. Bilgisiyle, düşüncesiyle bir konuya açıklık getirmek, tutacağı yolu göstermek. “Yapılan kazılar geçmişe ışık tutuyor.”

İbret almak: Kötü bir olaydan etkilenerek ders almak. “Çocuklar bu olaydan ibret alırsa bir daha sorun çıkmaz.”

İcabına bakmak: 1. Gereğini yerine getirmek. 2. Yok etmek, ortadan kaldırmak. “O adamın icabına bakarız, merak etme sen.”

İcat çıkarmak: 1. Hoşa gitmeyecek bir huy edinmek, hoş olmayan bir davranışta bulunmak. 2. Gereksiz bir sorun ortaya atmak, çıkarmak. “Yeni müdür öğle saatinde toplantı icadı çıkardı.”

İç çekmek: Üzüntüyle göğüs geçirmek, derin derin soluk alıp hıçkırıkla ağlamak. “Yavrucağın iç çekişi dayanılır gibi değildi.”

İç etmek: Eline geçen bir şeyi sahibine bildirmeden kendisine mal etmek, ortadan kaldırıp kimseye göstermemek. “Babasına bildirmeden o kadar parayı iç etmiş.”

İç gıcıklamak: 1. Huylandırmak. 2. İstek uyandırmak.

İçi açılmak: Sıkıntısı dağılıp gitmek, ferahlamak. “Denizi, kuşları, ağaçları seyre dalarım, böylelikle içim açılır, rahatlarım.”

İçi cız etmek: Ansızın içi sızlamak, çok üzülmek. “O zavallı ihtiyarı birden bire karşımda görünce içim cız etti.”

İçi çekmek: Canı arzu etmek, istek duymak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

İçi çıfıt çarşısı: 1. Başkaları için daima art niyet besleyen, içinden türlü kötülükler geçiren. 2. Çok karışık.

İçi dışı bir (olmak): İkircikli olmayan, iki yüzlü davranmayan, düşündüğünü açıkça söyleyen, özü sözü bir olan. “İçi dışı bir olan insanlara her zaman güvenebiliriz.”

İçi dışına çıkmak: 1. Kusmaktan ötürü çok fena olmak. 2. Bindiği taşıtın çok sarsılması yüzünden bedensel rahatsızlık duymak.

İçi erimek: Kaygı duymak, çok üzülmek.

İçi geçmek: 1. İstemediği halde uyuya kalmak. 2. İşe yaramaz duruma gelmek. 3. Yaşlılıktan, zayıflıktan gücü azalmış olmak; hiçbir şeye ilgi duymamak. “O artık içi geçmiş bir ihtiyardır.”

İçi gitmek: Çok fazla istek duymak. “Vitrindeki kızarmış tavuklara içim gidiyordu ama param olmadığı için alıp yiyemiyordum.”

İçi içine sığmamak: Çok heyecanlanmak, coşkunluk duymak ve sevincini belli etmekten kendini alamamak. “Annemi karşımda görünce ne yapacağımı şaşırdım, içim içime sığmıyordu, koşup boynuna sarıldım.”

İçi kabarmak (kalkmak): 1. Midesi bulanmak. 2. Duygulanıp heyecanlanmak. 3. Taşkın bir ağlama duygusu içinde olmak. “Ne berbat bir koku, içimiz kabarmadan kalkalım buradan.”

İçi kan ağlamak: İçten, büyük bir üzüntü duymak; dıştan belli etmeyerek çok acımak. “Çocuğunun yüzüne bakarken içim kan ağlıyordu.”

İçi kazınmak: Çok acıktığından ötürü midesinde eziklik duymak. “Sabahtan beri açtı, içi kazınıyor ama belli etmemeye çalışıyordu.”

İçinden gülmek: Birisine sezdirmeden içten içe gülmek, eğlenmek.

İçinden okumak: 1. Dudaklarını kıpırdatmadan, hiç ses çıkarmadan okumak. 2. Ses çıkarmadan sövmek, beddua etmek. “Hikâyeyi şimdi de içinizden okuyacaksınız.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

İçinden pazarlıklı: Sinsi, yapacağı kötülükleri sezdirmeyen.“Senin gibi içten pazarlıklı adamlarla iş yapmam ben.”

İçine atmak: 1. Derdini, sıkıntısını kimseye söylememek. 2. Kendisine yapılan kötülüğe karşı sesini çıkarmamakla beraber, bunu unutmamak. “O her şeyi içine atar, bir gün kanser olacak diye korkuyorum.”

İçine dert olmak: Yapmak istediği bir şeyi yapamadığı için kaygılanıp üzüntü duymak. “Hastahanedeki arkadaşımı ziyarete bir türlü gidemedim, bu da içime dert oldu.”

İçine doğmak: Malum olmak, bir işin olduğunu ya da olacağını sezinlemek, tahmin etmek. “Onun bize geleceği sanki içime doğmuştu.”

İçine işlemek: Duygulanmak, etkilenmek, dokunmak. “Babamın o etkili sözleri âdeta içime işlemişti sanki.”

İçine çekilmek (kapanmak): Duygularını kimseye açmamak, çevresindeki kişilerle ilişkisini kesmek, yalnızlığa gömülmek. “Kardeşinin ölümünden sonra içine çekildi, kimseyle görüşmüyor.”

İçine kurt düşmek: Kuşkulanmak, kendisine zarar geleceğinden şüphe etmek. “Tilkiyi civarda dolaşırken gördüğü andan itibaren içine kurt düşmüştü.”

İçine sindirmek: Benimsemek, iyice kabul etmek.

İçine sinmemek: 1. İçi rahat etmemek, yaptığı şeyden memnun olmamak. 2. İstediği gibi olmadığı için rahatlık, mutluluk duymamak; tadına varamamak. “İşi bitirdim ama hiç de içime sinmedi.”

İçine sokacağı gelmek: Birini aşırı ölçüde, çok sevmek.

İçine yedirememek: Benimsememek, kabul edememek.

İçini dökmek: Dertlerini, sıkıntılarını, üzüntülerini anlatmak. “Şu koca dünyada içimi dökecek bir insan bulamadım.”

İçini kemirmek: Bir üzüntü ve düşünce dolayısıyla rahatsızlık duymak. “İçini kemiren bu düşünceden kurtulmak istiyordu.”

İçini (bir) kurt yemek: Sürekli olarak bir kaygı içinde olmak.

İçi parçalanmak (paralanmak): Birine acıyarak çok üzülmek. “Onun bu halini gördükçe içim parçalanıyor.”

İçi rahat etmek: Endişelenecek bir durum bulunmadığını öğrenerek sıkıntıdan kurtulmak, rahatlamak.“Ne yapayım, ben anneyim, onlar sağ salim dönerlerse içim rahat edecektir ancak.”

İçi sızlamak: Bir şey veya kişinin içine düştüğü durum sebebiyle üzülmek.

İçi titremek: 1. Çok üşümek. 2. Çok istek duymak. 3. Bir zarar gelecek korkusu içinde bulunmak. “Hava iyice soğudu, içim titremeye başladı, haydi içeri girelim.”

İçi yanmak: 1. Çok susamak. 2. Büyük bir acı sebebiyle çok fazla üzülmek. “Sanki yalnız onun içi yanıyordu.”

İçler acısı: Oldukça üzücü, çok acıklı.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

İçli dışlı olmak: Teklifsiz, çok samimi, sıkı fıkı, senli benli olmak. “Biz Fatma’yla iyice içli dışlı olduk.”

İçtikleri su ayrı gitmemek: Sıkı fıkı dost, samimi arkadaş olmak; birbirlerinden saklayacakları bir şeyleri bulunmamak.

İdare etmek: 1. Yönetmek, çekip çevirmek. 2. Tutumlu olmak, kullanmak. 3. Elvermek, yetmek, yetişmek, korumak, kurtarmak. 4. Hoş görmek, göz yummak. 5. Örtbas etmek. “Bu ayakkabıyı bu fiyata veremem, çünkü idare etmez.”

İfade vermek: Sorguya cevap vermek.

İflahını kesmek: Gücünü tamamen yok edip bir daha karşı koyamayacak, düzelemeyecek, iş yapamayacak duruma getirmek. “Ben adamın iflahını keserim, anladın mı?”

İfrit olmak: Çok öfkelenmek; aşırı ölçüde, kendini kaybedecek kadar sinirlenip kızmak. “İfrit oluyorum şu adamın hareketlerine.”

İğne atsan yere düşmez: Çok kalabalık, yürünecek gibi değil.

İğne ile kuyu kazmak: Zor denecek bir işi yetersiz araç ve gereçlerle başarmaya çalışmak.

İğne ipliğe dönmek: Aşırı derecede zayıflamak, kilo vermek. “O iri yarı adam hapisten çıktı ki iğne ipliğe dönmüş.”

İğneli söz: Dokunaklı, kırıcı, üzücü söz. “O iğneli sözlere ben bile dayanamazdım doğrusu.”

İki ahbap çavuşlar: Hemen her yerde birlikte görülen, birbirlerinden ayrılmayan iki arkadaş, dost.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

İki arada bir derede (kalmak): Sıkışık, zor şartlar altında (kalmak).

İki ayağını bir pabuca sokmak: Bir kimseyi, bir işi yapması için zorlamak, sıkıntıya sokmak.
İki cami arasında kalmış beynamaza dönmek: İki yoldan hangisini tutacağını; şöyle mi, böyle mi yapacağını bilememek; şaşırıp bir şey yapamaz olmak.

İki cihanda yüzü ak olmak: Doğru ve faziletli yaşayıp dünya ve ahirette mükafat görmek.

İki çift söz etmek: Bir araya gelip birkaç söz söylemek.”Ne zamandır seninle bir araya gelip de iki çift söz edemedik.”

İki dirhem bir çekirdek: Çok şık, özenli giyinmiş (kimse). “Bugünkü toplantıya iki dirhem bir çekirdek gelmiş.”

İki eli kanda olsa: Ne kadar önemli olursa olsun, elindeki iş hiç bırakılamayacak derecede olsa bile. “Söyleyin ona, iki eli kanda olsa da durmasın gelsin.”

İki eli (birinin) yakasında olmak: Ahrette, hesap gününde ondan davacı olmak; hakkını istemek.

İki gözü iki çeşme: Sürekli, çok ağlayarak. “Kadıncağız iki gözü iki çeşme ağlayıp duruyormuş.”

İkili oynamak: Birbirine karşı olanlardan hem birini, hem ötekini çıkarı için destelemek. “Sendika başkanı ikili oynuyormuş.”

İki paralık etmek: Değerini, onurunu çok düşürmek. “Seni arlanmaz utanmaz seni, beni iki paralık ettin, senin yüzünden topluma çıkamaz oldum!”

İki rahmetten biri: Ağır hasta olan birisi için “ya şifa, ya ölüm” anlamında kullanılır.

İki sözü bir araya getirememek: Düşüncelerini, duygularını düzgün bir biçimde anlatamamak, güzel konuşma becerisinden yoksun olmak.

İki yakası bir araya gelmemek: Geçim sıkıntısı içinde olmak ve borçtan kurtulamamak, gelir ve giderini denkleştirememek. “Bilmiyorum ne zaman iki yakamız bir araya gelecek.”

İleri geri konuşmak: Yersiz, kırıcı, yaralayıcı biçimde konuşmak.

İleri gitmek: Söz ve davranışta ölçü dışına çıkmak; gereksiz, aşırı davranışta bulunmak ve haddi aşmak. “O saygısız adamın daha fazla ileri gitmesine fırsat verilmemelidir.”

İlk göz ağrısı: 1. İlk doğan çocuk. 2. İlk sevgili.

İmana gelmek: 1. Hak dini olan İslâm’ı kabul etmek. 2. En sonunda doğruyu söylemek. 3. Önceden kabul etmediği şeyi sonradan kabul edip uymak. “İmana gel, tövbe et ki öbür dünyada mutluluğa eresin.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

İnce eleyip sık dokumak: Titizlik göstermek, bir şeyi en ince ayrıntılarına kadar araştırmak, gözden geçirmek. “O kadar da ince eleyip sık dokunacak bir iş değil, kaygılanma.”

İn cin top oynamak: Issız, sessiz olmak, bir yerde hiçbir canlı yaratık bulunmamak. “Adada in cin top oynuyordu sanki.”

İncir çekirdeğini doldurmaz: Çok az veya pek önemsiz. “Ne akılsız adam bunlar, kavga etmelerine sebep olan mesele incir çekirdeğini doldurmaz bile, ayırın şunları.”

İnme inmek: Felç olmak, bedenin bir yeri hareketsiz ve duygusuz duruma gelmek. “Adamın sağ yanına inme inmiş diyorlar.”

İnsan eti yemek: Birini çekiştirmek.

İnsan evladı: İyi, anlayışlı, ahlak sahibi insan. “İnsan evlâdı olmasaydı, tanımadığı birine onca yardım yapar mıydı?”

İnsan / insanlık hali: “Olabilir, doğaldır, hoş karşılamak gerekir” anlamında kullanılır.

İnsanlıktan çıkmak: 1. Çok zayıflamış, bir deri bir kemik kalmış olmak. 2. İnsanî niteliklerini yitirmek, insana yakışmayacak davranışlarda bulunmak.

İnsan sarrafı (olmak): İnsanların karakterini çabucak anlayacak duruma gelmiş (olmak). “Dedem insan sarrafıdır, onu bir görse ne biçim bir adam olduğunu hemen anlayıverir.”

İpe çekmek: Asarak öldürmek.

İpe un sermek: İstenilen işi yapmamak için birtakım bahaneler, sebepler ileri sürmek, güçlük çıkarmak, engeller göstermek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

İpi koparmak: Bağlı bulunduğu yer ya da kişi ile ilişkisini kesmek, aradaki anlaşmazlığı artırmak.

İpin ucunu kaçırmak: Bir yeri yönetmede veya bir şeyi kullanmada gereken ölçüyü kaçırıp, artık duruma hakim olamamak; çıkmaza girmek. “Biraz daha dikkatli olmalıyız, yoksa ipin ucunu kaçıracağız.”

İpi sapı yok: Birbirini tutmaz, yersiz, anlamsız, işsiz, yersiz yurtsuz, saçma sapan. “İpi sapı yok bu sözlerin, daha inandırıcı olmalısın.”

İpiyle kuyuya inilmez: Kendisine güvenilmez, ona güvenilerek bir işe girilmez. “O ipiyle kuyuya inilmez adamla yola çıkmam ben.”

İple çekmek: Zamanın gelmesini sabırsızlıkla beklemek, çok istemek. “Yarını iple çekiyorum.”

İpucu vermek: Aranılan şeyi bulmaya yarayan işareti, onu açıklamaya yarayan bilgiyi vermek. “Bir ipucu vermezsen bu bilmeceyi çözemeyeceğim.”

İsabet etmek: 1. Nişan alınan yere değmek, rastlamak. 2. Çıkmak. 3. Yerinde iş görmüş olmak. “Böyle karar vermekte çok isabet ettiniz.”

İskele vermek: Vapura binmek, vapurdan inmek için iskeleyi uzatmak.

İsmi var, cismi yok: 1. Sözü edilen bir kimse veya şeyin gerçekte var olmadığını anlatmak için kullanılır. 2. Adı olmasına karşılık görevini ve etkinliğini yerine getirmeyen, varlığı ile yokluğu arasında bir fark bulunmayan.

İster istemez: 1. Zorunlu olarak, elinde olmadan. 2. İstemesi üzerine, hiç vakit geçirmeden, istediği anda. “İster istemez ben de ona bağırdım.”

İstifini bozmamak: Bir olay karşısında aldırış etmemek, durum ve davranışını hiç değiştirmemek. “Karşıma geçmiş avazı çıktığı kadar bağırıyordu, bense istifimi bozmadan bekledim.”

İş ayağa düşmek: İş sorumsuz, yetkisiz ve beceriksizlerin elinde kalmak. “Bunlar da işi iyice ayağa düşürdüler.”

İş başa düşmek: Beklediği yardım gelmeyince, kendi işini kendisi yapmak zorunda kalmak. “İş başa düştü desene!..”

İş çatallanmak (çatallaşmak): Bir işin sonuca oluşması konusunda türlü güçlüklerle karşılaşmak, ya da çeşitli seçeneklerle yüz yüze gelmek, sonuca nasıl ulaştırılacağı bilinemez olmak. “İş gittikçe çatallaşıyor, sense aldırmıyorsun bile.”

İş çığırından çıkmak: Bir iş asıl amaçtan çıkarak düzelmesi güç bir durum almak, bir bozukluk ve kargaşalık baş göstermek.

İş inada binmek: Bir işi yapmakta direnmek.

İşi düşmek: Birinin yardımına ihtiyaç duymak. “Eh, onun da bize işi düşecek bir gün.”

İşe koşmak: Birini bir iş yapmak üzere görevlendirmek, göndermek.

İşi ağırdan almak: Acele etmemek, bir işi yapmak için isteksiz görünmek. “Söyle onlara, işi ağırdan almasınlar, müşteriler mal bekliyor.”

İşi azıtmak: Yanlış ve aşırı yollara sapmak. “Bu çocuk da işi iyice azıttı.”

İşi Allah’a kalmak: Güç şartlar altında, beşerden hiçbir yardım umudu kalmamak. “Kime baş vurduysa bir sonuç alamadı, artık işi Allah’a kalmıştı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

İşi başından aşmak: Pek çok işi olmak, iş içinde kaybolmak.

İşi bitmek: 1. Hâli, gücü kalmamak. 2. Yaptığı işi sona ermek. “Git de bak, babanın işi bitmiş mi?”

İşi duman olmak: İşi ve durumu kötü olmak, berbat bir durumda bulunmak.

İşi iş olmak: İşi yolunda, iyi olmak; halinden memnun bulunmak.“İşi iş adamın, baksana yan gelip yatıyor her gün.”

İşinden olmak: Bir süredir yaptığı işi elinden gitmek, görevini yitirmek. “Haydi canım, yoluna git de patronunla kavga etme; yoksa işinden olacaksın.”

İşi sıkı tutmak: Gevşekliğe yol açmamak, işe gereken önemi vermek ve sağlıklı yürümesini sağlamak.

İşi tıkırında olmak: İşi çok uygun ve iyi olmak. “O konuşmayacak da ben mi konuşacağım, işi tıkırında adamın.”

İşi yokuşa sürmek: Yapılabilir, görülebilir işi yapmamak için güçlük çıkarmak, bahaneler ileri sürmek.

İşkembeden atmak: Uydurarak söylemek, tutarı olmayan sözler sarf etmek. “Ona sakın inanmayın, işkembeden atıyor.”

İş sarpa sarmak: İş, içinden çıkılması zor bir durum almak; engellerle karşılaşmak. “İşler sarpa sarmadan çekip gidelim buradan.”

İşten el çektirmek: Görevden uzaklaştırmak. “Yolsuzluk yaptığı iddiası ile işten el çektirdiler ona.”

İş yok: O şeyde yarar yok, faydası olmaz. “O arabada hiç iş yok, almaya değmez.”

İte kaka: Zorla, güçlükle. “Adamı her sabah ite kaka işe götürüyoruz.”

İtibar kazanmak: Saygınlık görmek, kendisine değer verilmek.

İt sürüsü kadar: Gereğinden fazla, oldukça çok, kalabalık. “İt sürüsü kadar adam, nasıl başa çıkacağız bunlarla.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

İyi etmek: 1. Hastalıktan kurtarmak, sıhhatine kavuşturmak. 2. Yerinde bir davranışta bulunmak. 3. Bir şeyi gizlice almak, kendisine mal etmek.

İyi gözle bakmamak: Birisi hakkında iyi düşünmemek, kötü niyet beslemek. “Komşuları ona hiçbir zaman iyi gözle bakmadılar.”

İyi gün dostu: Dostlarının sıkıntılı günlerinde onlardan kaçan kimse. “Bize iyi gün dostu gerekli değil.”

İyi saatte olsunlar: Cinlerden söz edilirken kullanılır.

İzi silinmek: Yok olmak, ortadan kaybolmak. “Çiçek hastalığının bu kasabada izi silindi hemen hemen, çünkü çocuklar aşılanıyorlar.”

İzinden yürümek: Birine içten bağlanarak onun başladığı işi aynı anlayışla sürdürmek, fikirlerini ve hareketlerini aynen benimsemek.

Jeton düşmemek / takılmak : Söylenenleri, olup bitenleri anlayamamak.

Jetonu geç düşmek: Bir konuyu, sorunu ya da düşünceyi geç ve güç anlamak. “Jetonu geç düşüyor galiba, şaka yaptığımızı anlamadı hâlâ.”

Jurnal etmek: Biriyle ilgili, yetkili kimselere kötülemede bulunmak; yazılı, sözlü ihbarda bulunmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Kabak (birinin) başına (başında) patlamak: Birçok kimsenin ilgili olduğu olaydan yalnızca bir kimse zararlı çıkmak; beklenmediği halde, bir işin zararlı sonucuna katlanmak.

Kabak tadı vermek: Bıktırmak, usanç vermek, tatsız olmaya başlamak. “Senin bu şakaların da artık kabak tadı vermeye başladı.”

Kabına sığmamak: Sevinç ve heyecanından taşkın hareketlerde bulunmak.

Kabir azabı çekmek: Çok sıkılmak, eziyet çekmek. “Kabir azabı çekmeye daha ne kadar devam edeceğiz?”

Kabuğuna çekilmek: Tek başına kalmak, dış dünya ile ilgisini kesmek, kimse ile görüşmemek. “Geçirdiği kazadan sonra iyice kabuğuna çekildi.”

Kafadan atmak: Bir konu üzerinde inceleme yapmadan, rast gele konuşmak. “Derse hiç çalışmadığın belli, öyle kafadan atıyorsun ki…”

Kafadan kontak (sakat): Düşüncesiz, delice işler yapan, aklı kıt. “Bırak şu elindeki baltayı, kafadan kontak mısın nesin?”

Kafa dengi: Davranışları, anlayışları, dünya görüşleri birbirine uymuş kimselerden her biri. “Kafa dengi bir arkadaşa öylesine ihtiyacım var ki.”

Kafa patlatmak: Bir konu üzerinde pek çok düşünmek, zihin yormak. “Bu makine üzerinde az kafa yormamışsın, öyle karışık ki.”

Kafa tutmak: Karşı gelmek, direnmek, boyun eğmemek. “Her önüne gelene kafa tutmakla bir yere varacağını mı sanıyorsun?”

Kafası almamak: 1. Anlayıp kavrayamamak. 2. Zihin yorgunluğundan ötürü anlayamaz olmak. 3. Olabileceğine inanmamak. “Boşuna nefes tüketme, kafası almaz onun.”

Kafası işlemek (çalışmak): Bir konu üzerinde kavrayışı çok iyi olmak.

Kafası kazan (gibi) olmak, (veya kafası şişmek): 1. Zihni yorulmak. 2. Gürültülü, patırtılı şeyler dinlemekten rahatsız olmak, yorgunluk duymak. “Kesin artık şu makinenin sesini, kafam kazan gibi oldu.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Kafası kızmak: Çok öfkelenip sinirlenmek. “Kafamı kızdırmadan çekip gidin buradan.”

Kafasına dank etmek (demek): Çoktandır anlayamadığı bir meseleyi bir olay sebebiyle birden bire kavramak, doğruyu yakalamak.

Kafasına koymak: Bir şeyi yapmaya kararlı olup zamanını beklemek. “Yarın onunla görüşmeyi kafama koydum.”

Kafası yerinde olmamak: 1. O anda kafası çok yorgun olmak. 2. Başka şeyler düşündüğünden, o anda konuşulana hemen intibak edememek. “Kusura bakmayın, ne söylediğinizi anlayamadım, kafam yerinde değildi de.”

Kafese girmek: 1. Hapse girmek. 2. Aldatılmak, hile yoluyla kendisinden çıkar sağlanmak, oyuna gelmek. “Zavallı kafese girmekten kurtulduğunu sanmıştı.”

Kafese koymak: Tuzağa düşürüp çıkar sağlamak.

Kağıda dökmek: Düşüncelerini, duygularını yazıya geçirmek.

Kağıt üzerinde kalmak: Yapılması kararlaştırıldığı halde uygulanmamak; konuşulan, kararlaştırılan yazıda kalmak. “O kadar yol yapımı, sulama kanalı hep kağıt üzerinde kaldı.”

Kalbini kırmak: İncitmek, küstürecek kadar üzmek, gönlünü kırmak, gücendirmek. “Onu, kalbini kırmadan uyarmaya çalış.”

Kalburla su taşımak: Verimsiz, verim alınamayacak, olmayacak bir işle uğraşmak.

Kalbur üstü: Benzerleri arasında üstün, seçkin, görünür.

Kaldırım mühendisi: İşsiz güçsüz, sokaklarda dolaşan kimse.

Kale almamak: Önemsiz görmek, sözünü etmeye değer bulmamak. “O, kale alınacak bir insan değil.”

Kalem efendisi: Kalemde çalışan görevli, yazman.

Kalem oynatmak: 1. Yazı yazmak. 2. Bir yazıyı düzeltmek. 3. Bir yazıda değişiklik yapmak.”Ben senin gibi kalem oynatmayı beceremiyorum.”

Kaleyi içinden fethetmek: Karşı taraftan birinin yardımını alarak davasını kazanmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Kalıbını basmak: Bir şeye bütün içtenliği ile güvenmek, bir şeyi doğrulamak. “Kalıbımı basarım ki o, bu işi yapmamıştır.”

Kalıbının adamı olmamak: Görünüşünden bekleneni yapamaz olmak, umulanı ortaya koymamak.

Kalıptan kalıba girmek: 1. Sık sık iş değiştirmek. 2. Çıkar sağlamak için değişik kılıklara girmek.

Kalp kazanmak: Güzel bir davranış ve sözle birilerinin sevgisini kazanmak, ilgisini çekmek. “Bir demet çiçekle annemizin kalbini kazanabiliriz.”

Kambersiz düğün olmaz (olur mu?): “Bir toplantı, eğlence veya iş, en çok ilgili kişiler bulunmadan yapılırsa tadı çıkmaz” anlamında alay yollu kullanılır.

Kambur üstüne kambur (kambur kambur üstüne): “Sıkıntı üstüne sıkıntı, terslik üstüne terslik, borç üstüne borç, aksilikler birbirini kovalıyor” anlamında kullanılır.

Kanadı altına almak: Korumak, gözetmek, himayesi altına almak. “Yeğenini kanadının altına aldı.”

Kan ağlamak: Büyük bir üzüntü içinde olup yakınmak. “Dört çocuk tek başıma kaldım, çaresizim, içim kan ağlıyor ama kimseye açılamıyorum.”

Kana susamak: Birini öldürme hırsı içinde olmak. “Bırak elindeki bıçağı dedim ama dinletemedim, kana susamış gibiydi.”

Kanat germek: Birini korumak, gözetimi altına almak.

Kan başına sıçramak (beynine çıkmak): Çok sinirlenmek, öfkelenmek. “Kan başına sıçramıştı, sağa sola bağırıp duruyordu.”

Kancayı takmak: Bir kimsenin zararı, kötülüğü için uğraşmak.

Kan çıkmak: Cinayet işlenmek, kan dökülmek. “Şu adamı götürün gözümün önünden, yoksa kan çıkacak.”

Kandilli temenna: Eli yere kadar uzatarak yapılan selâmlama.

Kan dökmek: Ölüme yol açmak, yaralanıp ölmek veya birini yaralayıp öldürmek.

Kan gövdeyi götürmek: Çok kan akıtılmış olmak, çok insan öldürülmek. “Düşmanla göğüs göğüse gelmiştik, biliyordum ki birazdan kan gövdeyi götürecek ve pek çoğumuz ölecekti.”

Kan gütmek: Kan dökerek öç almayı istemek.

Kanı ağır: Davranışları yavaş, sevimsiz, konuşması insana sıkıntı veren, hoşa gitmeyen kimse.

Kanı bozuk: Soysuz, iğrenç işler yapmaktan geri durmayan. “Toplum bu kanı bozuk insanlardan temizlenmelidir.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Kanı kaynamak: 1. Hareketli, coşkun olmak. 2. Birine içten bir sevgi beslemek, yakınlık duymak. “Çocuğa, ilk rastladığımda kanım kaynamıştı.”

Kanına girmek: 1. Birini öldürtmek veya öldürmek. 2. Bir şeyi harcamak, ziyan etmek.

Kanına susamak: Belasını aramak, kendisinin öldürülmesine yol açacak bir davranışta bulunmak. “Kanına mı susadın sen, o katilin üstüne böyle gidilir mi hiç!”

Kanını emmek: Hiç insaf etmeden sömürmek, varını yoğunu elinden almak.”Yıllardır kanımızı emiyor bu soysuz herifler!”

Kanı pahasına: Yaralanmayı veya öldürülmeyi göze alarak. “Kanım pahasına da olsa, o adamlara, buradan adımlarını attırmayacağım.”

Kanı sıcak: Sevimli, kendisini sevdiren, sempatik, sıcakkanlı.

Kanıyla ödemek: Yaptığı işin cezasını hayatıyla ödemek. “Yaptığını kanıyla ödettiler zavallıya.”

Kan kusmak: Çok eziyet, sıkıntı çekmek.

Kan kusturmak: Çok büyük sıkıntı ve eziyet çektirmek. “Bana kan kusturmaya yemin etmişler, haydi görelim.”

Kanlı bıçaklı olmak: Birbirlerinin kanını dökecek, birbirlerini öldürecek kadar birbirlerine düşman olmak. “Küçücük bir tarla yüzünden kanlı bıçaklı olduk.”

Kanlı canlı: Sağlıklı, sapasağlam, dinç ve diri olduğu yüzünden belli olan. “Kanlı canlı oluncaya kadar hastanede tutuldum.”

Kan ter içinde kalmak: Çok yorgun, terli, bitkin ve perişan durumda olmak. “Elindeki kazmayı bırakmaya niyetli değildi, kan ter içinde kalmış bedenini doğrultarak yüzüme baktı.”

Kan tutmak: 1. Kan görünce bayılmak. 2. (Adam öldüren kimse korku ve heyecandan) şok geçirmek, kaçamamak, olduğu yere yığılıp kalmak.

Kapağı atmak: Sıkıntılı bir yerden kurtulup rahat edeceği bir yere kavuşmak; uygun bir yere yerleşmek, işe girmek. “Evimize kapağı attık mı tamam, gel keyfim gel o zaman.”

Kapalı kutu: İçinde ne sakladığını belli etmeyen, niteliği gizli kalan.

Kapı dışarı etmek: Kovmak, dışarı atmak. “Ben de bu evin insanıyım, beni kapı dışarı edemezsiniz!”

Kapı kapı dolaşmak: 1. Ev ev gezmek, her eve uğramak. 2. Hemen her devlet dairesine başvurmak. “Kapı kapı dolaştı, ne var ki bir iş bulamadı.”

Kapısında büyümek: Birinin evinde eğitim görüp yetişmek. “Onun kapısında büyümüştü, ona bu kötülüğü nasıl yapmıştı aklı almıyordu.”

Kapısını aşındırmak: İstediğini elde edinceye kadar birinin yanına çok sık gidip gelmek.

Kapıyı açmak: 1. Başlama. 2. Bir işte birilerine örnek olmak. “Açık artırmada kapı bir milyon liradan açıldı.”

Kara çalı: İki kişi, iki dost arasına girerek arayı bozan kimse.

Kara çalmak: Birine iftira etmek, leke sürmek, haksız yere suçlamak. “Kadıncağıza yok yere kara çaldılar.”

Kara gün dostu: Yalnız iyi günlerde değil sıkıntılı, üzücü, düşkünlük günlerinde de insanın yardımına koşan, dostunu yalnız bırakmayan kimse.

Karalar bağlamak (giymek): Bir felaket dolayısıyla yas tutmak, siyah elbise giymek ya da siyah örtü bağlamak.

Karaman’ın koyunu sonra çıkar oyunu: “Dış görünüşe aldanmamalı, bir kişi ya da iş olağan görünebilir, ancak altından neler çıkabileceği hiç belli olmaz, o sonra görünür.” anlamında kullanılır.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Karar kılmak: Dönüp dolaşıp o şeyin üstünde durmak, onu tercih etmek, birçok şeyi deneyip onu seçmek. “Ben bu elbisede karar kıldım.”

Karda gezip izini belli etmemek: Kimsenin sezemeyeceği biçimde gizli bir iş çevirmek, uygunsuz işler yapmak. “Onun ne biçim bir insan olduğunu bana sorun; o, karda gezer izini belli etmez biridir.”

Kargacık burgacık: Eğri büğrü, kötü, okunması güç, çarpık, düzensiz (yazı).

Kardeş payı yapmak: Eşit oranlarda bölmek, taksim etmek, paylaştırmak. “Çok açtılar, buldukları ekmeği oracıkta kardeş payı yaptılar.”

Karga tulumba etmek: Birkaç kişi, birini kollarından bacaklarından tutup havaya kaldırmak. “Hep birlikte babalarını karga tulumba edip havuzun başına getirdiler.”

Karınca duası gibi: Çok küçük, sık ve okunaksız, birbirine girmiş (yazı).

Karınca yuvası gibi kaynamak: Çok kalabalık ve hareketli olmak (bir yer). “Pasajın girişi adeta karınca yuvası gibi kaynıyordu.”

Karınca kararınca: Az, önemsiz ve küçük de olsa, gücü yettiği kadar, elinden geldiğince. “Caminin yapımına karınca kararınca o da katkıda bulunmaya karar verdi.”

Karman çorman: Karmakarışık, çok karışık, düzensiz, alt üst olup birbirine girmiş. “Ortalık karman çormandı, nereden işe başlayacağını bilemiyordu.”

Karnı geniş: Hiçbir şeyi tasa etmeyen, titizlenmeyen, gamsız, umarsız.

Karnı karnına geçmek: Çok acıkmak, çok zayıflamış olmak. “Günlerdir ağzına bir lokma koymamıştı, karnı karnına geçmiş ve bitap düşmüştü.”

Karnı tok (olmak): “O sözlerine kanmıyorum, önem vermiyorum” anlamında kullanılır. “Geç babam, geç bu sözleri, karnımız tok bu sözlere, paradan söz et sen, verecek misin, vermeyecek misin?”

Karnı tok sırtı pek: Geçimi iyi, hali vakti yerinde, para sıkıntısı olmayan, birinin yardımına ihtiyaç duymayan (kimse). “Herkesin karnı tok sırtı pek olacaktır, bize güvenin!”

Karnı zil çalmak: Çok acıkmış olmak. “Bugün hiçbir şey yiyemedim, karnım zil çalıyor!”

Karşı çıkmak: 1. Gelenleri karşılamak üzere yola ya da kapı önüne çıkmak. 2. İleri sürülen fikrin, tutulan yolun yanlış olduğunu söylemek. “Her fikrime karşı çıkmak zorunda mısın?”

Karşı durmak: Bir güce boyun eğmemek, direnmek. “Düşmana karşı durmak boynumuzun borcudur.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Karşı koymak: Engel olmaya çalışmak, direnmek, güç kullanarak dayanmak, boyun eğmemek. “Hırsızlar polise silahla karşı koymaya çalıştılar.”

Kasıp kavurmak: 1. Bir afet çok zarar vermek, mahvetmek. 2. Baskı yaparak, kıyıcı davranışlarda bulunarak bir topluluğu ezmek; zulmetmek, ortalığı korku ve dehşet içinde bırakmak. “Eşkıyalar ortalığı kasıp kavurmaya başladılar!”

Kaş göz etmek: Kaş ve göz hareketleriyle bir işaret vermeye, istediğini bu yolla anlatmaya çalışmak. “Kalabalıkta kaş göz ederek Hasan’ı çağırmayı düşündü.”

Kaşıkla yedirip, sapıyla göz çıkarmak: Bir iyilik yaptıktan sonra, bu iyiliği hiçe indirecek bir kötülük yapmak.

Kaşla göz arasında: Çok çabuk, kimsenin sezmesine fırsat vermeyecek kadar az bir zaman içinde. “Kaşla göz arasında kapıverdi mendili.”

Kaşlarını çatmak: Kızgın, öfkeli ve sinirli olduğunu kaşlarını birbirine yaklaştırarak göstermeye çalışmak. “Bana öyle kaşlarını çatıp durma!”

Kaş yapayım derken göz çıkarmak: İşi düzelteyim, bir iyilik yapayım derken büsbütün bozmak ve büyük bir zarar vermek.

Katı yürekli: Acımasız, merhametsiz, acı veren şeylere aldırmayan. “Onun gibi katı yürekli bir insan daha görmedim desem yeridir.”

Kayıtsız kalmak: Umursamamak, önem vermemek, ilgi göstermemek. “Onun bu kötülüklerine kayıtsız kalmak mümkün mü?”

Kazan kaldırmak: Yönetime karşı topluca karşı gelmek, baş kaldırmak. “Maden işçileri kazan kaldırmış diyorlar.”

Kazık yutmuş gibi: Dimdik (duran, oturan, yürüyen).

Kazın ayağı öyle değil: “Durum, mesele senin sandığın gibi değil” anlamında kullanılır.

Keçileri kaçırmak: Düşünme yeteneğini kaybetmek, aklını oynatmak, delirmek, bunalım içinde olmak. “Doktor, keçileri kaçırmış diyorlar!”

Kedi ciğere bakar gibi (bakmak): İmrenerek, iştahla, ele geçirme isteği ile bakmak.

Kedi gibi dört ayak üstüne düşmek: En zor, en tehlikeli durumdan zarar görmeden kurtulmak.

Kedi olalı bir fare tuttu: İlk defa, neden sonra kendisinden beklenen bir iş yapabildi. “Temsilcimiz, nihayet kedi olalı bir fare tuttu, yüklü bir iş yakaladı.”

Kefeni yırtmak: Ağır bir hasta ölüm tehlikesini atlamak. “Üzülmeyin, kefeni yırttı büyük anneniz.”

Kel başa şimşir tarak: Pek çok ihtiyaç giderilmeyi beklerken gereksiz özenti ve gösterişi belirtmek için kullanılır.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Keli görünmek: Bir kabahati, kusuru ortaya çıkmak.

Kelle götürür gibi: Gerekli olmayan bir acelecilikle, bir şey ulaştıracakmış gibi çok hızlı koşarak.

Kelleyi koltuğuna almak: Ölümü göze alarak bir işe kalkışmak. “Kelleyi koltuğuna alıp düşman karşısına çıkmak her babayiğidin harcı değil.”

Kemerleri sıkmak: Tutumlu davranmak, açlığa ve susuzluğa katlanmak. “Kemerleri sıktıra sıktıra millette hâl bırakmadılar.”

Kem küm etmek: Anlatmak istediğini açık seçik ifade edememek, bir soru karşısında bocalayıp cevap bulamayarak anlamsız sözler söylemek. “Kem küm etme de ne söyleyeceksen söyle çabuk!”

Kendi halinde (olmak): Sessiz, hiçbir şeye karışmayan, karışmak istemeyen, sakin (kimse). “Yazık olmuş, kendi halinde biriydi, kimsenin etlisine sütlüsüne karışmazdı.”

Kendi göbeğini kendi kesmek: İstediği yardım gelmeyince kendi işini kendi yapmak durumunda kalmak. “O her zaman kendi göbeğini kendisi kesmiş, kimseden yardım beklememiştir.”

Kendi kendine gelin güvey olmak: Başkalarının ne diyeceğini hesaba katmadan, bir işi sadece kendi başına tasarlayıp olmuş sayarak sevinmek. “Kendi kendine gelin güvey olmayı bırak, bakalım kız ne diyecek bu işe.”

Kendi kendini yemek: İstediği iş olmadı diye gizli gizli üzülmek, kaygı duymak. “Kendi kendimi yedim bitirdim bu iş yüzünden.”

Kendinden geçmek: 1. Kendini kaybetmek, bayılmak, bilinci işlemez olmak. 2. Sevindirici bir olay karşısında coşkuya kapılmak, duygulanmak. “Dün gece bizim adam yine kendinden geçti, hastaneye zor yetiştirdik.”

Kendinden pay (paha) biçmek: Bir durumu kendi durumu ile ölçüştürmek.

Kendine gelmek: 1. Sarhoşluktan, bayıldıktan sonra ayılmak. 2. Aklı başına gelmek. 3. Bozuk olan durumu düzelmek. “Oh, nihayet kendine geldi bizim adam!”

Kendine yedirememek: Yapılan bir işi onur kırıcı görüp, kişiliğine dokunmuş sayarak tepki göstermek; kendisinin başkasına yapması söz konusu olan işi, kişiliği için uygun görmeyip yapmamak.

Kendine yontmak: Ortaya çıkan fırsattan yararlanıp başkalarını düşünmeyerek hep kendi çıkarını sağlayacak yönde hareket etmek. “Hep kendine yontma, biraz da bizi düşün, biz de insanız!”

Kendini ağır satmak: Kendisinden yapılması istenen işi, birçok ricadan, birçok ısrardan sonra yapmayı kabul etmek. “Kendini ağır satmakla adam olduğunu mu kanıtlayacak?”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Kendini alamamak: İstemeyerek bir işi yapmak durumunda kalmak, yapmamayı edememek, kendini tutamayıp yapmak. “O pastayı yemekten kendimi alamadım işte!”

Kendini ateşe atmak: Bilerek zor ve tehlikeli bir işe girişmek. “Kendisini ateşe atmasına izin mi vereceksiniz?”

Kendini bulmak: 1. İyi bir duruma kavuşmak. 2. Kişilik kazanıp olgunluğa erişmek. 3. Farkında olmadan bir yere ulaşmış olmak. “Nihayet kendimi buldum, bundan böyle ekonomik sıkıntı çekmeyeceğim.”

Kendini dev aynasında görmek: Kendisini olduğundan büyük bir adam sanmak; üstün, yetenekli, güçlü görmek. “Kendini dev aynasında görmekten ne zaman vazgeçeceksin?”

Kendini dinlemek: 1. Önemsiz, küçük rahatsızlıkları büyütmek; hastalık kuruntusu içinde bulunmak. 2. Yalnız, sakin kalmak. “Uzun bir süre kendimi dinledim, olup biteni tekrar tekrar gözden geçirdim.”

Kendini göstermek: 1. Ortaya çıkmak, belirmek. 2. Beğenilecek, takdir edilecek niteliklerini ortaya koymak; gücünü göstermek. “Uzun bir aradan sonra sergi açmaya, kendini göstermeye karar verdi.”

Kendini kaptırmak: Açıklamalı Deyimler Bir şeyin etkisinden kendini kurtaramamak. “Bu yaştan sonra kendimi sigaraya kaptıracağım hiç aklıma gelmezdi doğrusu.”

Kendini kaybetmek: 1. Düşüp bayılmak. 2. Kızgınlık, öfke yüzünden ne yaptığını bilmeyecek hale gelmek. “Bir iki söz söyledikten sonra kendini kaybetti, oraya yığılıverdi.” Açıklamalı Deyimler

Kendini toplamak: 1. Kötü, bozuk olan durumunu düzeltmek. 2. Bir konu üzerinde dikkatini yoğunlaştırmak. 3. Şişmanlamak. “Bizim oğlan kendini iyice toparladı, şimdi ev almayı düşünüyor.”

Kendini tutamamak: Bir durum karşısında sessiz ve heyecana kapılmadan durmayı başaramamak, kendine hakim olamamak. “Kendimi tutamadım, ben de ağlamaya başladım.”

Kendini vermek: Bir şeye bütün varlığıyla bağlanmak, başka şeylerle ilgisini kesip yalnızca onunla ilgilenmek, bir şeyi tüm gücüyle yapmaya çalışmak. “İşe henüz kendini vermiş sayılmaz.”

Kendi yağıyla kavrulmak: Elindekiyle yetinmeye, kimseye muhtaç olmadan yaşamaya çalışmak; ihtiyaçlarını kendi karşılayarak kimseden yardım istememek. “Nasıl olalım, kendi yağımızla kavrulup gidiyoruz işte…”

Kene gibi yapışmak: Yakasını bir türlü bırakmamak; istenmediği hâlde, çıkar sağladığı için birinin peşini bırakmamak. “Kene gibi yapışmıştı adamın yakasına, peşini bir türlü bırakmıyordu.”

Kesenin ağzını açmak: Bol para harcamaya başlamak. “Babam kesenin ağzını açtı nihayet.”

Keyfinin kahyası (olmamak): Birisine karışmaya hakkı olmamak, istediği gibi yaşamasına engel olmamak. “O benim keyfimin kahyası olamaz, ben dilediğim gibi yaşarım, karışamaz bana!”

Keyif çatmak: Neşeli olmak, hoş ve eğlenceli zaman geçirmek. “İşi nihayet bitirmiştik, sıra keyif çatmaya gelmişti.”

Keyif ehli: Rahatına düşkün kimse, zevkinden bol bol yararlanan. “Oldukça rahat, keyif ehli bir insandı.”

Kılı kırk yarmak: Titizlenmek, çok dikkat ederek en ince ayrıntılarına kadar incelemek, önemle üstünde durmak. “Bir malı almadan önce kılı kırk yararcasına evirir çevirir ve öyle alırdı.”

Kılına dokunmamak: Bir kimseye, zarar verebilecek en ufak davranıştan bile kaçınmak. “İnan anne, kılına bile dokunmadım kardeşimin!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Kılını bile kıpırdatmamak (veya oynatmamak): Bir durum karşısında en küçük bir tepki bile göstermemek, ilgisiz kalmak, harekete geçmemek. “Onca insan üstüme yürüdü ama o kılını bile kıpırdatmadı.”

Kıl payı (kalmak): Çok az, az bir fark (kalmak). “Araba o hızla virajı alamadı, uçuruma yuvarlanmasına kıl payı kalmıştı.”

Kıran girmek: 1. Daha önce bulunan şey bulunmaz olmak. 2. Hayvanlar ya da insanlar arasında öldürücü bir hastalık yayılmak. “Kıran girdi, bütün koyunlar telef oldu.”

Kırık dökük: 1. Eski çürük, sağlam olmayan, değersiz (şey). 2. Düzgün olmayan, parça parça, dağınık (söz). “Şu kırık dökük eşyaları ortadan kaldırın hemen!”

Kırıp geçirmek: 1. Yakıp yıkarak, baskı yaparak, öldürerek büyük zarar vermek. 2. Çok sert davranarak darıltmak. 3. Garip olan söz ve davranışlarıyla herkesi güldürmekten katıltmak.

Kırk dereden su getirmek: Birini kandırmak için çok dolambaçlı gerekçeler ileri sürmek, ikna edebilmek için çok uğraşmak. “Ne inatçı adammış, bir evet demek için kırk dereden su getirtti bana.”

Kırklara kırışmak: Bir kimse artık ortalıkta görünmez olmak.

Kırk tarakta bezi bulunmak: Birbirinden farklı birçok işle uğraşmak, birçok ilişkisi bulunmak, gizli ilişkileri olmak. “Ne iş yaptığı belli değil, kırk tarakta bezi var adamın.”

Kısmeti açılmak: 1. Kazancı artıp bolluğa erişmek. 2. Bir kızı isteyenlerin çoğalması. “Bu miras kızın kısmetini de açtı hani!”

Kısmetini (nimetini) ayağıyla tepmek: Kavuşacağı iyi bir durumu, kıymetini bilmeyerek reddetmek; istememek, değerlendirememek.

Kıssadan hisse almak: Bir olaydan, anlatılan bir hikâyeden ders almak.

Kıt kanaat (geçinmek): Yoksulluk içinde, zar zor ve güçlükle (geçinmek). “Bir zamanlar biz de kıt kanaat geçiniyorduk.”

Kıvamına gelmek (bulmak): En uygun zamanında olmak, gerekli ve istenilen şartlar yerine gelmek, istenilen duruma gelmek.

Kıyamet kopmak: 1. Kıyamet günü gelmek. 2. Bir yerde çok gürültü ve patırtı kavga, telaş olmak. “Kıyamet günü gelecek ve insanlar sonunda hesaba çekilecekler.”

Kızarıp bozarmak: Utanarak renkten renge girmek, kimi duyguların etkisiyle yüzünün rengi değişmek. “Pot kırdığını anlayınca ne yapacağını şaşırdı, kızarıp bozaran yüzünü kapatmaya çalıştı.”

Kızıl (kızılca) kıyamet kopmak: Bir meselede büyük, aşırı, gürültülü bir kavgaya yol açmak; yüksek sesli tartışma başlatmak. “Sizin bostanlara su vermeyeceğim deyince kızılca kıyamet koptu.”

Kilit noktası: Bütün işlerin çözümlenmesi ona bağlı olan önemli unsur, üzerinde durulması gereken en önemli nokta, makam veya yer.

Kimseye eyvallah etmemek: Kimseden yardım ve iyilik beklememek, kimsenin minneti altına girmemek. “Bu yaşa kadar kimseye eyvallah etmedim, bundan sonra da edecek değilim.”

Kim vurduya gitmek: Bir kargaşa anında ve kalabalık arasında kimin tarafından vurulduğu veya dövüldüğü belli olmamak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Kirişi kırmak: Kaçıp gitmek, bulunduğu yerden gizlice ve çabucak ayrılmak. “Kavga başlayınca kirişi kırarım diye düşündü.”

Kirli çamaşırlarını ortaya dökmek: Ayıp, suç ve kusurlarını, gizli kalmış yolsuzluklarını açığa çıkarmak; açıklamak, söylemek. “Kirli çamaşırları ortaya dökülünce ne yapacağını şaşırdı.”

Kitaba el basmak: Elini kutsal kitap olan Kur’ân-ı Kerim üzerine koyarak yemin etmek.

Kitabına uydurmak: Yasal olmayan bir işi kimi boşluklardan yararlanarak yasalmış gibi göstermek. “İşi kitabına uydurmuşlar, çok zengin olmuşlardı.”

Kof çıkmak: İşe yaramadığı, sanıldığı gibi olmadığı, boş ve değersiz bir kişi olduğu anlaşılmak.

Kokusu çıkmak: Gizli yapılmış bir iş, daha sonra herkes tarafından bilinir olmaya başlamak. “Bu işin kokusu çıkar diye korkuyorum.”

Kolaçan etmek: Çevresini ya da kendisinden istenilen yeri dolaşıp ne var ne yok diye bakmak, olup biteni anlamak amacıyla dolaşmak. “Bir kişi etrafı şöyle bir kolaçan etsin de gelsin.”

Kol kanat olmak: Yardım etmek, gözetmek, bir kimseyi koruyuculuğu altına almak.

Koltukları kabarmak: Kendisine ya da yakınlarına yapılan övgüden ötürü kıvanç duyup büyüklenmek, böbürlenmek. “Oğlun oldukça becerikli dedikleri zaman koltuklarım kabardı doğrusu.”

Kolu kanadı kırılmak: Çaresiz duruma düşmek, bir şey yapamaz hale gelmek. “Kolu kanadı kırılmış bir vaziyette dolaşıyordu.”

Korktuğu başına gelmek: Endişe duyduğu, kaygılandığı, olmasını istemediği şeyle karşı karşıya gelmek. “Korktuğum başıma geldi, ne yapacağım şimdi ben!”

Koyun kaval dinler gibi: Düşünmeden, hiçbir şeyi anlamadan, ne denildiğini kavramadan dinlemek. “Beni koyun dinler gibi dinleyip çekip gittiler.”

Kozunu paylaşmak: Aradaki anlaşmazlığı zora başvurarak, üstün olan güce dayandırarak çözümlemek, sona erdirmek. “Onunla kozunu paylaşmaya can atıyordu.”

Kök salmak: 1. Bir yere iyice, ayrılmamacasına yerleşmek. 2. İyice tutunmak, köklenmek, sağlamlaşmak, yayılmak. “Onun sevgisi, içine iyice kök salmıştı.”

Kök söktürmek: Uğraştırmak, güçlük çıkarmak, engel olmak. “O takıma kök söktürmeye yemin ettik.”

Köküne kibrit suyu dökmek: Bir daha belirmeyecek, ortaya çıkmayacak biçimde yok etmek, ortadan kaldırmak.

Köprüleri atmak: Girişilen, başlanılan bir işten vazgeçmeye ya da geri dönmeye imkânı kalmayacak şekilde kesin bir davranış göstermek; ilişkileri bir daha kurulamayacak biçimde bozmak.

Kör değneğini beller gibi: Bir değişiklik, yenilik düşünmeden, hep aynı biçimde davrananların durumunu anlatmak için kullanılır.

Kör dövüşü: Sonuç alınamayacak ve birbirini engelleyecek biçimde, bir birinden habersiz düzensiz ve uyumsuz çabalama.

Kör kadı: Sözünü esirgemeyen; doğru bildiğini hatır gönül dinlemeden her yerde, herkesin yüzüne karşı söyleyen.

Köstek olmak: Engel olmak.

Körü körüne: Düşünüp taşınmadan, nasıl sonuçlanacağını hesaplamadan, dikkat etmeden. “Bu işe öyle körü körüne giremem, anladın mı?”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Kötüye kullanmak: Suistimal etmek, yetkisini yanlış bir yolda kullanmak, istenilmeyen yolda yararlanmak. “Benim yumuşaklığımı kötüye kullandı.”

Kraldan çok kralcı olmak: Birinin davasını ondan daha çok savunur olmak.

Kucak açmak: İhtiyaç sahibi birine sığınacak yer vermek, onu korumak. “Muhtaçlara kucak açmak insanlık görevidir.”

Kukumav kuşu gibi: Yapayalnız, tek başına.

Kulağı delik: Olup bitenleri çabuk haber alan, hemen her şeyden haberi olan. “Ne kulağı delik adamdır o, ne öğreneceksen ona sor.”

Kulağı kirişte (olmak): Söylenecek sözü, gelecek haberi dikkatlice (beklemek). “Kulağınız kirişte olsun, ne duyarsanız iletin hemen.”

Kulağına çalınmak: Bir söz, bir haber başkasına söylenirken kendisi de şöyle böyle duymak.  “Senin şehre gideceğin kulağıma çalındı, ne diyorsun?”

Kulağına kar suyu kaçmak: Rahatını bozan bir haber işitmek, sıkışık bir duruma düşmek.

Kulağına küpe olmak: Başına gelen bir işten, gördüğü olaydan ders alıp hiç unutmamak. “Umarım bu iş senin kulağına küpe olur da aynı hataya bir daha düşmezsin.”

Kulağını açmak: Bütün dikkatini vererek dinlemek, söylenenlere dikkat etmek. “Kulağını aç da beni iyi dinle!”

Kulağını bükmek: Dikkatli olması için uyarıda bulanmak.

Kulağını çekmek: 1. Uyarmak için hafif bir ceza vermek. 2. Ceza olarak kulağını büküp çekmek. “Şimdi bana kulağınızı çektireceksiniz!”

Kulak asmamak: Aldırıp önemsememek, dinlememek. “Kulak asma sen onun söylediklerine.”

Kulak dolgunluğu: Duya duya elde edinilen yarı buçuk bilgi.

Kulak kabartmak: Çaktırmadan, belli etmemeye çalışarak dinlemek. “Dayanamayıp yanındakilerin konuşmalarına kulak kabarttı.”

Kulak kesilmek: Çok iyi, bütün dikkatini vererek dinlemek; dikkatini toplayarak duymaya çalışmak. “Ne konuştuklarını merak ediyordum, yanlarına yaklaşarak kulak kesildim.”

Kulaklarını çınlatmak: Birini iyi duygularla anmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Kul köle (veya kurban) olmak: Tam bir doğruluk içinde gönülden bağlanmak, bağlılığın gerektirdiği fedakarlığı yapmaya hazır olmak.

Kulp takmak: Bir kusur, bir bahane bulmak.

Kumpas kurmak: Birini aldatmak için tuzak kurmak, gizli bir iş düzenlemek.

Kundak sokmak: 1. Yangın çıkarmak için bir yere tutuşmuş yağlı bez parçası koymak. 2. Ara bozacak bir söz ya da davranışta bulunmak.

Kurban olayım: 1. Aşırı sevgi ve hayranlık anlatmak için kullanılır. 2. Yalvarmak için söylenir. “Kurban olayım yavruma dokunmayın!”

Kurşuna dizmek: Ölüm cezasını askerî bir birliğin attığı kurşunlarla yerine getirmek, sıkılan kurşunlarla öldürmek.”Bütün köy halkını kurşuna dizdiler!”

Kurtlarını dökmek: Öteden beri yapmak istediği şeyi bol bol yapıp hevesini almak. “Bu akşam biraz kurtlarımızı dökelim, ne dersin?”

Kurt masalı okumak: İnandırıcı, gereksiz, asılsız sözler (söylemek).

Kuru iftira: Hiçbir kanıtı olmayan suçlama. “Allah kuru iftiradan korusun hepimizi!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Kuru kalabalık: 1. Yararsız kırık dökük eşya. 2. Hiçbir işe yaramayan insan topluluğu. “Bu kuru kalabalığa güvenip de sakın yola çıkma.”

Kuru kuruya: Boşuna, boş yere.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Kuru sıkı: 1. Korkutmak amacıyla söylenen sözler, blöf. 2. Yalnız barutla sıkılanmış tüfek veya fişek dolgusu.

Kuş beyinli: Akılsız, aptal, ahmak.

Kuş kadar canı olmak: Küçük, cılız, zayıf, çelimsiz bir vücuda sahip olmak.

Kuş sütüyle beslemek: En pahalı, değerli az bulunur besinlerle yiyip içirmek.

Kuş uçmaz, kervan geçmez: Çok ıssız, sapa, kır, insanın uğramadığı yer. “Başını alıp kuş uçmaz kervan geçmez bir diyara gitti.”

Kuş uçurmamak: Hiç kimsenin geçmesine, kaçmasına izin vermemek; imkân tanımamak, bunun için çok dikkatli davranmak. “Sıkı gözcülerdir, kuş uçurtmazlar, merak etme!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Kuvvetten düşmek (kesilmek): Gücü iyice azalmak.

Kuyruğuna basmak: Birini tahrik etmek, incitip saldırmasına yol açmak.

Kuyruklu yalan: İnsanın kanması için süslenmiş büyük yalan. “İnanmayın ona, söyledikleri kuyruklu yalandan başka bir şey değil!”

Kuyruk sallamak: Yaltaklanmak, birisine yaranmak için yapmacık davranışlarda bulunup şirin görünmeye çalışmak. “Bütün gece boyunca şirket müdürüne kuyruk sallayıp durdu.”

Kuyusunu kazmak: Birinin kötü duruma düşmesi, felakete uğraması, zarar görmesini sağlamak için zemin hazırlamak, tuzak kurmak. “Adamın kuyusunu kazıp da elinize ne geçecek.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Küçük dilini yutmak: Çok şaşmak, hayrete düşmek, donakalmak, hiçbir şey söyleyemez hale gelmek. “Ne o dostum, küçük dilini mi yuttun?”

Küçük düşürmek: Onurunu kırmak, birilerinin yanında itibarını sarsmak ve değerini düşürmek. “Dikkatli ol, bir pot kırıp da kendini küçük düşürme sakın.”

Küçük görmek: Önemsememek, değer vermemek. “Hasmınızı sakın küçük görmeyin çocuklar!”

Külahıma anlat: “Söylediklerin hiç de inandırıcı değil, sana inanmıyorum” anlamında kullanılır.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Külahını ters giydirmek: Çok kurnaz olmak; oyuna getirmek, kendisine iyi davranmayanları bir hile ile yaptıklarına pişman etmek.

Külahları değişmek: “Araları bozulmak, bozuşmak” anlamında tehdit olarak kullanılır. “Hareketlerini düzeltmezsen külahları değişiriz, ona göre!”

Kül kedisi: 1. Çok üşüyen, ateşin yanından ayrılmayan (kimse). 2. Uyuşuk, miskin, rahatına düşkün, tembel.

Kül kesilmek: Heyecan ve korkudan yüzünün rengi atmak, solmak. “Katili karşısında görünce yüzü kül kesildi.”

Kül olmak: 1. Bir şey bütünüyle yanmak. 2. Varını yoğunu yitirmek, elinde bulunanlar yok olmak. 3. Büyük bir felakete uğrayıp çok üzülmek.

Külünü (göğe) savurmak: Bir şeyi tamamiyle bitirip yok etmek, harcayıp tüketmek, telef edip bir şey bırakmamak.

Kül yutmamak: Oyuna gelmemek, tuzağa düşmemek, kurnazca yapılan bir hileye aldanmamak. “Bana kül yutturamazsınız diyemem ama yeterince dikkatli olduğumu söyleyebilirim.”

Künyesi bozuk: Eskiden kötü durumları görülmüş olan, kötü işlere girmiş bulunan. “Künyesi bozuk diye, bu adama hiç kimse iş vermeyecek mi?”

Küplere binmek: Haddinden fazla öfkelenme, kızmak, sağa sola ateş saçmak. “Yeni saatimi kırdığımı öğrenen annem küplere bindi.”

Küpünü doldurmak: Eline geçen fırsatları değerlendirerek çok para biriktirmek. “Küpünü doldurmayı becerebilenlerden olamadım hiç.”

Kürek kadar (pabuç kadar) dili olmak: Hemen her söze cevap yetiştirmek, büyüklerine karşı saygısızca karşılıklar verir olmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Lafa boğmak: Birinin söz söylemesine fırsat vermeyip meseleyi gereksiz ve boş sözlerle anlaşılmaz kılmak, gürültüye getirip uzatmak.

Laf (söz) altında kalmamak: Bir münakaşa sırasında söylenen her dokunaklı söze karşılık vermek, söz altında ezilmemek.

Laf (söz) aramızda: “Söyleyeceğim sözleri başka biri duymasın, bilmesin, konuştuklarımız aramızda kalsın” anlamında kullanılır. “Laf aramızda, Ali yine öç alacağım demeye başlamış.”

Laf atmak: 1. Dokunaklı sözlerle sataşmak, uzaktan işittirmek. 2. Karşılıklı söyleşmek, konuşmak. 3. Sözle sarkıntılık etmek. “Laf atarak beni sinirlendirmye çalışıyorlardı.”

Lafa tutmak: Birini konuşarak, gereksiz meseleler anlatarak işinden alıkoymak. “Onu biraz lafa tutup oyalamaya başladılar.”

Laf ebesi: Söyleyecek sözü bol olan, her söze karışan, herkese söz yetiştiren, çok konuşan. “Laf ebeliğini bırak da ne söyleyeceksen söyle!”

Laf etmek: 1. Konuşmak. 2. Bir şeyi dedikodu konusu yapmak. “Akşam buluşalım da iki çift laf edelim.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Lafı (sözü) ağzına tıkamak: Birinin sözünü bitirmesine fırsat vermemek, onu susmak zorunda bırakmak, konuşmasını önlemek. “Ağzını açar açmaz lafı ağzına tıkadılar adamcağızın.”

Lafı (sözü) ağzında gevelemek: Söylemek istediğini açık olarak bir türlü söyleyememek, şundan bundan bahsetmek. “Beni görünce ne diyeceğini şaşırdı, lafı ağzında gevelemeye başladı.”

Lafı ağzında kalmak: Söyleyeceğini söylemeye zaman bulamamak, konuşmasını bitirememek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Lafı (sözü) çevirmek: Konuşmasının sakıncalı bir biçim aldığını fark edince söze başka bir yön vermek, başka konuya geçmek. “Beni görünce birden nasıl da sözü çevirdi.”

Lafını (sözünü) etmek: Bir şey üzerinde konuşmak. “Artık lafını etmeyin şu adamın!”

Lafını (sözünü) bilmek: Tutarlı ve mantıklı konuşmak, sakıncalı olmayan ve birini kırmayan sözler söylemek, saygılı ve yerinde konuşmak. “O daima lafını bilir bir insan olmuştur.”

Laf işitmek: Birisi tarafından paylanmak, azarlanmak. “Çabuk ol, senin yüzünden laf işiteceğiz öğretmenden.”

Laf olsun diye: Rastgele, belli bir amaç gütmeden. “Kızma canım, laf olsun diye söylemiştir o sözleri.”

Laf (söz) taşımak: Aralarını açmak maksadıyla birinin bir kimse hakkında söylediği hoş olmayan sözlerini o kimseye ulaştırmak, söz getirip götürmek. “O laf taşıyıcı adamdan uzak durmalısın.”

Laf (söz) yetiştirmek: Bir söze karşılık vermekte gecikmemek, durmadan konuşmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Laf (söz) yok: “Kusursuz, eksiksiz, eleştirilecek bir yanı dahi yok” anlamında kullanılır. “Arkadaşıma laf yok, o mert mi mert biridir.”

Lahavle çekmek: Sıkıntıyı, öfkeyi gidermek, sabır telkin etmek için “Lahavle” ile başlayan duayı okumak. “Lahavle çekmekden başka bir şey yapamadım.”

Lamı cimi yok: “Hiçbir bahane, itiraz, mazeret, duraksama, karşı gelme yok” anlamında kullanılır. “Lamı cimi yok, bu akşam bize geleceksiniz, tamam mı?”

Leb demeden leblebiyi anlamak: Daha sözün başında ne demek istediğini anlamak, anlayışlı ve kavrayışlı olmak.

Leke sürmek: Suç yüklemek, birinin onurunu sarsacak biçimde iftirada bulunmak.

Leşini çıkarmak: Çok feci dövmek. “Beş kişiydiler, adamın leşini çıkardılar.”

Leşini sermek: Öldürmek. “Ben de onun leşini sermezsem…”

Leyleğin yuvadan attığı yavru: Yakınlarından ilgi görmeyen, çevresinin uzaklaştırdığı kimse.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Lokma ağzında büyümek: Herhangi bir sebepten, acı ya da üzüntüden dolayı lokmasını yutamamak, yiyememek. “Ağzında lokmalar büyümeye başladı, gözleri dolu dolu oldu.”

Lokmasını saymak: Birinin ne kadar yediğine bakmak, çok yiyeceğinden korkmak.

Lök gibi oturmak: Bir yere bütün ağırlığıyla çökmek, oturup kalmak. “Sedire lök gibi oturunca gacur gucur sesler duyuldu.”

Lügat paralamak: Anlaşılmaz, süslü, parlak, ağdalı, konuşma dilinde geçmeyen kelimelerle konuşmak. “Lügat paralamak hoşuna gitmeye başlamıştı.”

Lüpe konmak: Değerli bir şeyi bedavadan, emek sarf etmeden ele geçirmek.

Maaşa geçmek: Aylığa geçmek, çalıştığı yerden ücret almaya başlamak. “Maaşa geçtiği günün ertesinde onu işten çıkardılar.”

Madalyanın ters (öteki) yüzü: Olumlu bir olay, iş ya da durumun düşünülmesi, hesaba katılması gereken olumsuz yönü.

Madik atmak: Hile, düzen ve oyunla aldatmak; dolap çevirmek. “Ona kolay kolay kimse madik atamaz.”

Mahalleyi ayağa kaldırmak: Bağırıp çağırarak, gürültü kopararak konu komşuyu rahatsız etmek, telaşlandırmak. “Bağırıp durma öyle, mahalleyi ayağa kaldıracaksın.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Mahkemelik olmak: Kavga veya anlaşmazlık sonucu mahkemeye düşmek. “Bu gidişle mahkemelik olacağız galiba.”

Mahşer midillisi: Kısa boylu, fitneci kimse.

Mahşer gibi: Çok kalabalık. “Meydan mahşer gibiydi.”

Makaraları koyvermek: Kendini tutamayıp kahkahayla gülmeye başlamak, uzun uzun gülmek. “Yüzükoyun çamura düşen arkadaşını görünce makaraları koy verdi.”

Makas almak: Birinin yanağını orta parmakla gösterme parmağı arasında sıkmak.

Mal bulmuş mağribi gibi: Büyük bir zenginliğe kavuşmuşcasına büyük sevinç ve coşku ile.

Mal etmek: 1. Bir malı hakkı olmadığı hâlde kendisininmiş gibi göstermek veya saymak. 2. Bir mala, bir değer karşılığında sahip olmak. “O tarlayı kendisine mal etmesine göz yummayacağım.”

Malın gözü: 1. Aşağılık ve düzenci kimse. 2. İffetsiz. 3. İyi mal.

Mana çıkarmak: Yanlış bir yargıya varmak, bir söz ya da hareketten kendine göre bir anlam çıkarmak. “Öyle alıngandı ki her sözümden bir mana çıkarıyordu.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Mana vermek: Kendine göre bir yargıya varmak, yorumlamak. “Senin bu davranışına bir mana veremiyorum.”

Maneviyatı bozulmak: Moral gücü sarsılmak, kendine güveni yitirmek, kendini güçsüz ve dirençsiz hissetmek. “Düşmanlar, toplumumuzun önce maneviyatını bozdular.”

Mantar gibi yerden bitmek: Birdenbire ya da kendiliğinden ortaya çıkmak. “Adamlar mantar gibi yerden bitmişlerdi, bir anda etrafımızı sarıverdiler.”

Maraza çıkarmak: Anlaşmazlığa yol açacak işler yapmak, kavgaya yol açmak.

Martaval atmak: İnanılmayacak şeyler uydurmak, yalan söylemek. “Amma da martaval atıyordu adam.”

Mart içeri pire dışarı: Birbirinden hoşlanmayan iki kişiden biri gelince ötekinin dışarı çıkışını anlatmak için kullanılır.

Masal okumak: İnandırıcı olmayan, oyalayıcı ve avutucu sözler söylemek. “Bana masal okuma, olayın gerçek yüzünü anlat.”

Maskara olmak: Gülünç hallere düşmek, alay konusu olmak. “Kim düşmanının maskarası olmak ister?”

Maskesi düşmek: Gerçek yüzü, kimliği, niteliği ortaya çıkmak. “Nihayet maskesi düştü, herkes onun ne mal olduğunu anlayacak.”

Masrafa girmek: Çok para harcamak. “Evi yaptılar ama çok da masrafa girdiler.”

Masrafı çekmek: Bir iş için gereken parayı ödemek, gideri karşılamak. “Yarınki gezide bütün masrafları Ahmet çekecekmiş.”

Maşallahı var: Bir şey ya da kimsenin iyi durumda olduğunu anlatmak için kullanılır. “Adamın maşallahı var, hiçbir yoksulu geri çevirmedi.”

Maşası olmak: Sakıncalı bir işte, biri tarafından araç olarak kullanılmak. “İşverense işveren, onun maşası olamam ben!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Mat etmek: 1. Satranç oyununda yenmek. 2. Bir tartışmada, karşı tarafı söz söyleyemeyecek duruma getirmek. “İleri sürdüğü kanıtlar ile karşısındakileri kısa zamanda mat etti.”

Matrak geçmek: Alay etmek, karşısındakiyle eğlenmek, dalga geçmek. “İnsanlarla matrak geçmeye bayılıyorsun.”

Maval okumak: Tutarlı, inandırıcı olmayan, yalan sözler söylemek. “Kes sesini, maval okumandan bıktım artık!”

Mayası bozuk: Karaktersiz, kötü yaradılışlı, aşağılık (kişi). “Şu mayası bozuk adamın çenesini kapayın, sesini duymak istemiyorum.”

Maymun iştahlı: Kararsız, hevesi çabuk geçen; bugün şunu yarın ötekini beğenen. “Maymun iştahlılığı yüzünden başına olmadık işler geldi.”

Mekik dokumak: İki yer arasında durmadan gidip gelmek. “Mağaza ile ev arasında tam elli beş yıl mekik dokumuştu rahmetli.”

Mendil açmak: Dilenmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Merak etmek: 1. Kaygılanmak. 2. Öğrenmek, anlamak isteği taşımak. “Merak etmeye başladım, bu saate kadar gelmeliydiler.”

Merhabası olmak: Birisiyle selamlaşacak kadar tanışıklığı, yakınlığı bulunmak.

Merhabayı kesmek: Biriyle ilgiyi kesmek, arkadaşlığa son vermek. “Onunla merhabayı keseli epey zaman olmuştu.”

Mesele çıkarmak: Üzüntü verecek, içinden zor çıkılacak, bir anlaşmazlığa sebep olacak bir durum oluşturmak. “Haydi, bir mesele çıkarmadan çekip gidin buradan.”

Mesken tutmak: Yerleşmek. “Yarim İstanbul’u mesken mi tuttun?”

Meteliğe kurşun atmak: Parasız pulsuz kalmak, hiç parası olmamak. “Dün meteliğe kurşun atıyordu, ya bugün…”

Metelik vermemek: Değer vermemek, umursamamak, aldırış etmemek. “Onun gibilere metelik vermem mi diyorsun?”

Mevki sahibi olmak: Yüksek bir görevde, bir işte önemli bir aşamada bulunmak. “Mevki sahibi olmak için yıllarca çalışıp durdu.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Meydana çıkmak: 1. Görünmek. 2. Belli olmak. 3. Yetişmek, büyümek, olmak. “Korkak herif meydana çık da yüzünü görelim.”

Meydana gelmek: 1. Olmak, oluşmak, vücut bulmak. 2. Ortaya çıkmak. “Olay akşam üzeri meydana geldi diyorlar.”

Meydanı boş bulmak: Kendisine mani olacak kimse bulunmadığı için aşırı davranışlarda bulunmak, bir şeyden çekinmemek. “Meydanı boş bulan eşkıyalar ortalığı kasıp kavurmaya başlamışlardı.”

Meydan okumak: Kavga ya da yarışmaya çağırmak, korkmadığını ve çekinmediğini açıkça bildirmek. “Bir an meydan okumayı içinden geçirdi, sonra bundan vazgeçti.”

Meydan vermemek: Olumsuz bir olay ya da durumun gerçekleşmesine imkan ve zaman vermemek, engel olmak. “Onların kavga etmesine sakın meydan vermeyin çocuklar.”

Mezhebi geniş: Namus konusunda gerekli olan titizliği göstermeyen, kadın-erkek ilişkilerinde dini kaidelere aldırış etmeyen, iffetsizliğe meydan veren, geniş davranan.

Mezar kaçkını: Çok zayıf, bitkin, güçsüz düşmüş kişi.

Mırın kırın etmek: Bir isteği yerine getirmemek için çeşitli bahaneler ileri sürüp nazlanmak. “Mırın kırın etmeyi bırak da yak şu sobayı.”

Mızıkçılık etmek: Bir oyunu ya da birlikte yapılan bir işi çeşitli bahaneler ileri sürerek bozmaya çalışmak, razı olmamak.

Mide bulandırmak: 1. Kusacak bir duruma getirmek. 2. Kuşkulandırmak.

Midesi bulanmak: 1. Kusacak gibi olmak. 2. İğrenmek, tiksinmek. 3. Kuşkulanmak. “Yaptığınız iş, mide bulandırıcı bir işti!”

Mideye oturmak: Yenilen bir şeyin sindirim zorluğu vermesi.

Mihenk (taşı): Birinin değerini, ahlâkını anlamaya yarayan ölçüt.

Mim koymak: 1. (Bir şey) unutulmaması için işaret koymak. 2. Önemli bularak üstünde durmak, dikkate almak, önemli şeyler arasında saymak. “Bu atasözüne bir mim koy, dedi öğretmenim.”

Minnet etmek: Boyun eğmek, yalvarmak. “Ona buna minnet etmeden yaşamak istediğimi biliyorsun değil mi?”

Moda olmak: Yaygın duruma gelmek, gözde olmak, beğenilir ve arzu edilir olduğu için yapılır olmak. “Saçları kısa kestirmek bu yıl moda oldu.”

Modası geçmek: Yaygın olmaktan çıkmak, önemini yitirmek. “Bu elbisenin modası geçti artık.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Mola vermek: Bir süre ara vermek; uzun süren yolculuğun, çalışmanın, yürüyüşün yorucu etkisini atmak için bir süre dinlenmek. “Yarım saat sonra mola verecekler, onlara mola yerinde yetişebiliriz.”

Muhallebi çocuğu: Nazlı, el bebek gül bebek büyütülmüş, dayanıksız, narin kimse. “Senin gibi muhallebi çocuklarıyla iş yapamam ben.”

Mukabelede bulunmak: Karşılık vermek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Mumla aramak: Çok istek ve özlemle aramak. “O anneyi siz mumla arayacak ama bir daha bulamayacaksınız.”

Mum (gibi) olmak: 1. Yaramazlığı, hırçınlığı, uyumsuzluğu bırakıp yola gelmek. 2. Razı olmak. “Askerde onun da mum gibi olacağına eminim.”

Muradına ermek: Dileği gerçekleşmek, çok istediği şeye kavuşmak. “İnşallah muradına erersin kızım.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Mümkün mertebe: Olabildiğince, yapabildiği kadar. “Zararınızı mümkün mertebe karşılama yoluna gideceğimizden emin olun lütfen.”

Mürekkebi kurumadan: Bir şeyin yazılmasından çok kısa bir süre sonra.

Mürekkebi kurumadan bozmak: Bir kararı, sözleşmeyi, anlaşmayı yazılmasından kısa bir süre sonra bozmak.

Mürekkep yalamış: Az çok öğrenim görmüş, okuyup yazmış, belli bir kültüre sahip olmuş kimse. “Maval okumayı bırakın, biz de mürekkep yalamışlardan sayılırız.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Mürüvvetini görmek (anne, baba için): 1. Özellikle evladının evlendiğini, çoluk çocuk sahibi olduğunu görmek. 2. Çocuklarının sevinçli günlerini görerek mutluluk duymak. “Acaba çocuklarımın mürüvvetini görecek miyim?”

Nabza göre şerbet vermek: Birinin hoşuna gidecek, eğilimlerine cevap verecek biçimde davranmak. “Nabza göre şerbet vermeyi iyi biliyorsun.”

Nabzını yoklamak: Eğilimini, niyetini, düşüncelerini, arzularını anlamaya çalışmak. “İşçilerin nabzını yoklayın da zam konusunu öyle düşünelim.”

Nalıncı keseri gibi kendine yontmak: Hemen her işte kendi çıkarını düşünerek hareket etmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Nam almak: Tanınmak, ünü her yerde duyulmak.

Namus belası: Namusunu, şerefini, itibarını korumak için katlanılan sıkıntılı durum, kabullenilen zarar ziyan. “Namus belasına az kaldı canından oluyordu delikanlı.”

Nane molla: 1. Dirençsiz, güçsüz kimse. 2. Çok sık hastalanan, sağlıksız kimse. 3. Üşengeç, bir iş yapmaktan kaçınan. “Ne nane molla bir adamsın, kalk da biraz çalış.”

Nara atmak: Yüksek bir sesle haykırmak, kabadayıca bağırmak. “Birahaneden çıkan sarhoşlar edepsizce nara atmaya başladılar.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Nato kafa nato mermer: “Söz anlamaz, söz dinlemez taş gibi kafa” anlamında kullanılır.

Naza çekmek: Kendini ağır satmak, bir isteği yerine getirmekte yapmacıklı davranışlarla isteksiz gibi davranmak. “Kendini naza çekmeye bayılır bizim kız.”

Nazı geçmek: İstediklerini yaptıracak kadar hatırı sayılır olmak. “Babası, kasabada oldukça nazı geçen bir insandı.”

Ne akar ne kokar: Kimseye ne faydası ne de zararı dokunan pısırık, çekingen kimseler için kullanılır.

Ne çare: Çaresi yok, elden bir şey gelmez. “Ne çare ki onu durdurmamız mümkün değil.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ne çıkar: 1. Ne zararı var? 2. Bir sonuç vermez. 3. Ne fayda, ne zarar umulur. “Biraz sert konuşmuşsam, ne çıkar bundan?”

Neden sonra: Bir süre geçince, her şey olup bittikten sonra, çok zaman sonra. “Neden sonra babam da geldi.”

Ne dese beğenirsin?: “Nasıl, beklenmeyen bir söz söyledi biliyor musun?” anlamında kullanılır.

Ne fayda: Artık neye yarar.

Nefes aldırmamak: Dinlenmesine fırsat vermemek, sıkıştırmak, rahat bırakmamak. “Nefes aldırmadı bize, sabaha kadar çalıştırdı.”

Nefesi kesilmek (tıkanmak): Güç soluk alacak duruma gelmek veya soluğu büsbütün durmak. “Bir yumrukta nefesini kesti adamın.”

Nefes nefese gelmek: Koşarak, sık sık soluyarak, heyecanlı ve yorulmuş bir şekilde (gelmek). “Kapıdan içeri nefes nefese girdi.”

Nefes tüketmek: Bir şeyi anlatmaktan çok yorulmak. “Boşuna nefes tüketiyorsun, baksana anlamıyor.”

Nefsine yedirememek: Kendine yakıştıramamak, o şeyi yapmayı kendisi için onur kırıcı, ağır bulmak. “İki yüzlülüğü bir türlü nefsine yediremiyordu.”

Nefsini körletmek: Birtakım yollarla iştah duygusunu dindirmek. “Nefsini körletmeden iyi bir kul olamazsın.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ne güne duruyor?: “Şimdi yapmazsa, ne zaman yapacak” anlamında kullanılır. “Gitsin istesin kızı, daha ne güne duruyor?”

Nefsini yenmek: Arzularının, ihtiraslarının önüne geçebilmek.

Ne günlere kaldık!: “Eskiden daha iyiydi, zaman değişti, düzen ve usuller başkalaştı, çok kötü günler geçiriyoruz” anlamında kullanılır.

Ne hâli varsa görsün!: Uyarılara, öğütlere kulak asmayan insanlar için “ne yaparsa yapsın, beni ilgilendirmiyor” anlamında kullanılır.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ne idiği belirsiz: Ne olduğu, niteliği, soyu sopu, nereli olduğu bilinmeyen. “Ne idiği belirsiz bir yığın insan hükümette yer almış.”

Ne mal olduğunu anlamak: Asıl niteliğini, işe yaramaz oluşunu, kötü niyet beslediğini anlamak. “Onun ne mal olduğunu şimdi anlarız.”

Ne mene: Ne türlü, nasıl, ne çeşit?

Ne od var ne ocak: Aşırı yoksulluğu, geçim darlığını anlatmak için kullanılır.

Ne oldum delisi olmak: Beklemediği bir duruma yükselip şımarmak, ölçüsüz hareketler yapmak. “Dikkat et, ne oldum delisi olan insanlar gibi olma.”

Ne olur ne olmaz: Her ihtimale karşı, ne olacağı belli değil. “Şemsiyeni al, ne olur ne olmaz, yağmura yakalanabilirsin.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ne pahasına olursa olsun: Her türlü sıkıntı ve tehlikeyi göze alarak, ne kadar büyük fedakârlık isterse istesin. “Ne pahasına olursa olsun ben bu işi bitireceğim.”

Nerede akşam orada sabah: “Gece kalacağı bir yeri yok, neresi rast gelirse orada kalıp yatar” anlamında kullanılır.

Nereden nereye: 1. Uzak, dolaylı bir ilişki ile. 2. Şaşılacak şey, olacak gibi değil! “Nereden nereye, kim derdi ki biz karşılaşacağız!”

Ne şiş yansın ne kebap: “İki taraf da korunsun, gücendirilmesin, ikisinin de zarar görmeyeceği bir yol bulunsun” anlamında kullanılır.

Ne tadı var ne tuzu: Hoşa gidecek, zevk alınacak, beğenilecek bir şey değil. “Ne tadı var ne tuzu yaptığım işin.”

Nevri dönmek: Çok öfkelenmek, sinirlenip kızmak ve bu sebeple rengi değişmek. “Saygısızca konuşmaya başlayınca nevri döndü, öfkeyle elini kaldırdı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ne yardan geçer ne serden: İstediği şey fedakârlığı gerektirdiği hâlde, fedakârlığa yanaşmayan ama istediğinden de vazgeçmeyen kimseler için kullanılır.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ne yer ne yedirir: Kimsenin yararlanmasını istemez, kendi de yararlanmaz.

Neye uğradığını bilememek: Beklenmedik bir durumla karşılaşıp hiçbir şey yapamamak, şaşırıp kalmak. “Ocak birden alev alınca neye uğradığını bilemedi.”

Niyet etmek: Bir şeyi yapmayı zihninde tasarlamak, düşünmek. “Ona hediye almaya niyet etmişti.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Niyeti bozuk: Kötü bir davranışta bulunması beklenen, kötülük düşündüğü sezilen. “Niyeti bozuk bunların, sakın ilişmeyin.”

Noktası noktasına: Tastamam, eksiksiz, tamamen, birbiriyle tıpatıp aynı. “Noktası noktasına hatırlıyorum o kavgayı.”

Not düşmek: Yazılı metnin bulunduğu sayfanın bir köşesine, konuyla ilgili birkaç cümle yazmak.

Notunu vermek: Kıymetini tespit etmek, ne nitelikte bir kişi olduğu konusunda kanıya varmak. “Hâlâ notunu veremedin mi o adamın?”

Nuh der peygamber demez: Son derece inatçıdır, düşüncelerini bir türlü değiştirmez, söylediklerinde ve inançlarında direnir.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Nuh Nebi’den kalma: Çok eski modası geçmiş, köhnemiş (eşya, bina). “Nuh Nebi’den kalma bir koltukta oturuyordu.”

Numara yapmak: Bir hareketi yalandan yapmak, bir şeyi gerçekmiş gibi söyleyerek karşısındakini aldatmak. “Ona öyle bir numara yapacağım ki şaşkına dönecek.”

Nur topu: Gürbüz, sağlıklı, çok güzel ve temiz çocuklar için söylenir.

Nutku tutulmak: Korkudan, üzüntüden, heyecandan konuşamaz olmak. “Katili karşısında görünce nutku tutuldu.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ocağına düşmek: Birine yardım etmesi için yalvarmak, koruması için sığınmak. “Ocağına düştüm ağam, beni bu işten ancak sen kurtarırsın!”

Ocağına incir dikmek: Birinin evini barkını dağıtmak, düzenini alt üst etmek, yuvasını yıkıp toparlanamaz hâle getirmek. “Ben de senin ocağına incir dikmezsem dedi ama dediğine pişman oldu.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ocağını söndürmek: Ailenin dağılmasına sebep olmak, çoluk çocuğunu yok etmek. “Ocağımı söndürdü katiller!”

Oğul balı: 1. Evlât, evlâdın ana babaya yansıyan geliri. 2. Oğul arılarının yaptığı bal.

Oğul vermek: Oğul arılarının bir bölüğü kovandan ayrılıp başka bir kovana gitmek, yeni bir oğul arısı topluluğu meydana getirmek.

Okkalı kahve: Bol kahve ile yapılmış ve büyük fincana konmuş kahve. “Bir okkalı kahve daha çek usta!”

Okka çekmek: Hacminden daha fazla ağır gelmek.

Okkanın altına girmek: Haksız yere eziyet çekmek, zarar ve ceza görmek. “Uyanık ol da okkanın altına gireyim deme, tamam mı?”

Ok yaydan çıkmak: Geri dönülemeyecek bir iş yapmak, söz söylemek ya da bir harekette bulunmak. “Ok yaydan çıktı bir kere, çaresiz dövüşeceğiz.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Olan biten: Olup geçenler, olanların hepsi, meydana gelenler. “Olan bitenden hiç haberim olmadı.”

Oldu bittiye getirmek: Emrivaki yapmak, geri dönülmesi güç ve imkânsız bir durum oluşturmak. “Oldu bittiye getirerek tarlayı satın aldılar.”

Oldum bittim (veya oldum olası): Başından beri, öteden beri, ilk zamandan beri, kendimi bildiğimden beri. “Oldum bittim kızarım bu adamlara.”

Oldu olacak kırıldı nacak: “Olanlar oldu, iş işten geçti, olanlar geri dönülemeyecek bir durum aldı, bunu kabul etmek gerek” anlamında kullanılır.

Olmayacak duaya amin demek: Sonuç vermeyecek bir işle uğraşmak ya da buna destek vermek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Olur olmaz: 1. Meydana gelmesinden hemen sonra. 2. Rast gele, sıradan. 3. Gerekli gereksiz, yerli yersiz, önemli önemsiz durumu gözetilmeden yapılan (iş) ya da söylenen (söz).

Oluruna bırakmak: Bir işin yapılabildiği, olabildiği kadarıyla yetinmek, müdahale etmeden bekleyip sonucuna ne olursa olsun razı olmak. “Artık oluruna bıraktık işi.”

Omuz omuza: 1. Birbirine destek vererek, dayanışarak. 2. Yan yana, çok sıkışık. “Omuz omuza vererek bu zorluğun altından kalkmamız mümkün.”

Omuz silkmek: Aldırmamak, önem vermemek, benimsememek. “Sana bunu alacağım dedim ama o, omuz silkti.”

On parmağında on kara: İnsanlara leke sürmeyi, kara çalmayı, iftira atmayı huy edinmiş (kimse).

On parmağında on marifet: Çok hünerli, becerikli, ustalığı çok, elinden her iş gelir.

Onuruna dokunmak: Onurunu, haysiyetini incitmek. “Dikkatli ol, birinin onuruna dokunacak iş yapma.”

Oralarda (oralı) olmamak: Anlamamış, sezmemiş gibi davranmak. “O sözler ona söyleniyordu ama hiç oralı olmadı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ortada kalmak: 1. Yersiz yurtsuz kalmak, barınacak yer bulamamak. 2. İki şey arasında kalmak. 3. (Bir şeyi) kimse üzerine almamak. “Belediye evlerini yıkınca çoluk çocuk öylece ortada kaldılar.”

Ortadan kalkmak: 1. Görünmez, bulunmaz olmak. 2. Yok olmak. “Sis ortadan kalktı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ortadan kaybolmak: Nereye gittiği bilinmemek, sezdirmeden gitmek, görünmez hâle gelmek. “Ali ortadan kayboldu.”

Orta hâlli: Ne zengin ne yoksul, ne iyi ne kötü, ne çirkin ne güzel. “Onlar orta hâlli bir ailedirler.”

Ortalığı birbirine katmak: Kargaşa çıkarmak, herkesi birbirine düşürmek. “Şimdi gelip ortalığı birbirine katacak diye korkuyorum.”

Ortalık düzelmek: Tedirginlik kalmamak, toplum içindeki karışıklık yok olmak. “Çok şükür ortalık düzeldi.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ortalık karışmak: Kargaşa çıkmak, toplumda düzensizlik baş göstermek. “Ortalık yine karıştı, insanlar birbirine girdi.”

Orta malı: 1. Herkesin yararlandığı (şey). 2. Her isteyenle ilişkide bulunan. “Benim bisikletim orta malı mı ki herkes binmeye çalışıyor.”

Ortaya dökmek: 1. Gizli olan ne varsa açıklamak. 2. Çıkarıp göstermek. “Bütün sırlarını ortaya dökmek için harekete geçti.”

O tarakta bezi olmamak: Bir şeyle, bir işle ilişiği bulunmamak, o şeyle ilgilenmemek. “O tarakta bezi olacağını hiç sanmam.”

Ot yoldurmak: Çok güçlük çıkarmak, zor bir iş gördürmek, çok uğraştırmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Oya koymak: Bir işin sonucunu belirlemek üzere oy verilmesini istemek, oylama yoluyla bir topluluğun görüşünü almak. “Bu görüşü oya koymayı teklif ediyorum, kabul edenler el kaldırsınlar.”

Oy birliği: Bir toplantıya katılan, bir meseleyi konuşan kimselerin aynı düşüncede olup aynı yönde oy kullanmaları. “Sınıf başkanını oy birliği ile seçtik.”

Oyuna gelmek: Aldatılmak, tuzağa düşürülmek. “Onların oyununa gelmemeye çalış, dikkatli ol.”

Oyunbozanlık etmek: Mızıkçılık etmek, birlikte yapılması gereken işten tek taraflı vazgeçmek. “Oyunbozanlık etme de gel birlikte eğlenelim.”

Oyun etmek: Aldatmak, kurnazlıkla birini tuzağa düşürmek. “Bana kötü bir oyun ettiler.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Öbür (öteki) dünya: Ahiret, insanların öldükten sonra gidecekleri ve ebedî olarak kalacakları âlem. “Öteki dünyada inşallah yüzümüz güler.”

Öç almak: Yapılan bir kötülüğün acısını aynı derecede bir kötülük yaparak çıkarmak. “Öç alma fikrinden vazgeçirmeliyiz onu.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ödü patlamak: Ani bir olay sebebiyle çok korkmak. “Fareden ödüm kopar.”

Öküzün altında buzağı aramak: Kimi sebepler, bahaneler uydurarak suç ve suçlu bulma çabasında olmak.

Öküz öldü, ortaklık bozuldu: Aradaki yakınlık dayanağı kalktı, yakınlık da kalmadı.

Ölçüyü kaçırmak: Uygun derecenin üstüne çıkmak, aşırı gitmek. “Sofraya her oturuşunda ölçüyü kaçırırdı.”

Ölme eşeğim ölme (yaza yonca bitecek): Umutsuz bir bekleyişi anlatmak için kullanılır.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ölmek var, dönmek yok: “Neye mal olursa olsun, iş sonuna kadar götürülecektir, yapılmasından kaçınılmayacaktır” anlamında kullanılır. “Özgürlük yolunda ölmek var, dönmek yok bize.”

Ölü fiyatına: Yok pahasına, değerinden çok ucuza, az bir para ile. “Arsaları ölü fiyatına satmak zorunda kaldık.”

Ölü mevsim: İşin veya alışverişin az olduğu, durgun geçtiği zaman dilimi. “Bizim iş en ölü mevsimini yaşıyor.”

Ölüm Allah`ın emri: 1. Herkes ölecek, ölüm mukadderdir. 2. Kesin karar verme durumunda kullanılır.

Ölümü göze almak: Yaptığı iş uğruna ölmekten korkmamak, yürekli davranmak. “Allah yolunda ölümü göze aldı yiğitler.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ölümüne susamak: Yapmakta olduğu tehlikeli işte ölümü kendi üzerine çekecek davranışta bulunmak. “Ölümüne mi susadın, çekil şu arabanın önünden!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ölüp ölüp dirilmek: 1. Çok ağır bir hastalıktan kurtulmak. 2. Ard arda gelen sıkıntılı, acı veren durumlara düşmek.

Ölür müsün, öldürür müsün?: “Öyle ters bir iş yaptı ki ona mı ceza vermeliyim kendime mi?” anlamında kullanılır.

Ömrü billah: Hiçbir zaman, ya da şimdiye kadar. “Ömrü billah yalan söylememiştir o.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ömrüne bereket: “Var ol, sağ ol, ömrün uzun olsun” anlamında kullanılır.

Ömrü vefa etmemek: Bir şeye kavuşamadan, bir sonuca ulaşamadan ölmek. “Okulunu bitirip doktor olacaktı ama ömrü vefa etmedi.”

Ömür adam: Beğenilen, çok hoşa giden, değişik düşünceleri olan adam.

Ömür çürütmek: Uzun süre bir şey için emek vermiş olmak, ya da boşuna zaman harcamış olmak. “Bu ev için bir ömür çürüttüm ben.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ömür sürmek: İyi ve rahat yaşamış olmak. “Uzun bir ömür sürdü dedem.”

Ömür törpüsü: İnsanı yıpratan, yoran, sıkıntıya sokan, uzun ve yorucu iş.

Ön ayak olmak: Bir işin yapılmasında ilk başlayan olup herkesi arkasından sürüklemek. “Haydi ön ayak ol da koşsunlar biraz.”

Öne düşmek: 1. Önderlik ya da kılavuzluk etmek. 2. En önde yürümek.

Önüne gelen: Olur olmaz kimse, herkes, karşısına çıkan. “Önüne gelene sordu ama bulamadı.”

Öpüp başına koymak: Bir şeyi minnetle karşılamak, seve seve kabul etmek. “Adam sana iş verecekmiş, daha ne istiyorsun, öpüp başına koy.”

Örtbas etmek: Kötü bir durumu gizlemek, yayılmasını önlemek. “Dairede yapılan yolsuzlukları örtbas edeceklerini sandılar.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Örümcek kafalı: Geri düşünceli, yenilikleri kolay kabul etmeyen (kimse).

Öteden beri: Oldukça uzun zamandan beri, eskiden beri. “Öteden beri sevmem ben onu.”

Ötesi çıkmaz sokak: “Takip edilen yol yanlıştır, bu yolla bir yere gidilemez, sonuç alınamaz, bir yere kadar gidilir ama daha fazla gidilemez” anlamında kullanılır.

Özenip bezenmek: Çok özen gösterip titizlikle, ayrıntılarına varıncaya değin ele almak.

Özrü kabahatinden büyük: Bir kabahat için özür dilerken daha büyük bir kabahat işleyen kimse için söylenir.

Özür dilemek: 1. Yaptığı bir yanlıştan ötürü affedilmesini istemek. 2. Özrünü ileri sürerek yapılması kendinden istenen işi yapmamak, bundan bağışlanmasını istemek. “Özür dilerim, ben o kovayı taşıyamayacağım.”

Özü sözü bir: Düşünceleri, söyledikleri ve yaptıkları bir olan, ne düşünüyorsa onu söyleyen, içi dışı bir olan kimse. “Özü sözü bir olan insanlara rastlamak gittikçe zorlaşıyor.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Pabucu dama atılmak: Kendisinden üstün birinin çıkmasıyla gözden düşmek, değer ve itibarını kaybetmek. “Yeni bir elektrikçi aldılar, desene Murat’ın pabucu dama atıldı.”

Pabucunu ters giydirmek: Güç bir duruma düşürerek telaşlandırmak, bu telaşla kaçmasına sebep olmak. “El oğlu bu, adama pabucunu ters giydirir, tetikte olmalı insan.”

Pabuç bırakmamak: Yılmamak, korkmayıp yapacağından vazgeçmemek. “Ben öyle olur olmaz insanlara pabuç bırakmam.”

Pabuç pahalı: Girişilen işin tehlikeli olduğunu anlatmak için kullanılır. “Baktı ki pabuç pahalı, hemen geri döndü.”

Paçaları sıvamak: Bir işi yapmak için hazırlanmak. “Bir an önce paçaları sıvayıp işe başlamak istiyordu.”

Paçası düşük: Giyimine, kılık kıyafetine pek dikkat etmeyen, sünepe.

Paçayı kaptırmak: 1. Yakalanmak, ele geçmek. 2. Giriştiği işten vazgeçmek istediği halde kendini kurtaramamak. 3. Dilediği gibi davranamamak. “Paçayı kaptırdık bir kere, yakamızı kurtaramıyoruz.”

Paçavrasını çıkarmak: Çok hırpalamak, sağlam yerini koymamak, işe yaramaz bir duruma getirmek. “Beş kişiydiler, adamın paçavrasını çıkardılar.”

Paçayı kurtarmak: Bir ilişkiden veya önce girişip sonra pişman olduğu bir işten yakasını sıyırmak. “Çok şükür şu belalı işten paçayı kurtardık.”

Paha biçilmez: Çok pahalı, kıymeti ölçülemeyecek kadar yüksek. “Paha biçilemez tablolar sergilenmişti.”

Pahalıya mal olmak: Kolay elde edilememek; para, özveri ve emek gerektirmek; zarara ve sıkıntıya yol açmak. “Bu ev size pahalıya mal olsa gerek.”

Palas pandıras: Acele olarak, hazırlanmaya zaman bulamadan. “Palas pandıras evden çıkmak zorunda kaldık.”

Palavra atmak: Abartarak söylemek, yalan söylemek, olmayacak şeylerden söz etmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Paldır küldür: 1. Büyük bir gürültü ile. 2. Ansızın ve kurallara uymaksızın. “Paldır küldür merdivenlerden inmeye başladılar.”

Pamuk ipliği ile bağlamak: Etkisi az sürecek, köksüz, geçici bir çözüm yolu bulmak.

Paniğe kapılmak: Çok korkmak, telâşa sürüklenmek. “Çocuklar paniğe kapılacaklar diye endişeleniyorum.”

Papara yemek: Çok azarlanmak. “Çabuk olun, annemden papara yemek istemiyorum.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Para babası: Çok zengin, parası bol olan.

Para canlısı: Parayı çok seven, paraya düşkün.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Para çekmek: 1. Banka veya benzeri bir yere yatırılmış parayı geri almak. 2. Bir kimseden çeşitli yollarla para sızdırmak.

Para dökmek: Bir şey için çok para harcamak. “Düğün için az para dökmedi.”

Para etmemek: 1. İşe yaramamak, etkili olmamak. 2. Değeri pahasına satılamamak. “Bu malların para edeceğini sanmıyorum.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Parasını sokağa atmak: Değeri olmayan bir işe ya da mala para vermek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Para kesmek: 1. Çok para kazanmak. 2. Devletin çok para basması. “Bizim büfe âdeta para kesiyor.”

Para sızdırmak: Kandırarak, zorlayarak birinden para almak. “Kabadayılar esnaftan az para sızdırmadılar.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Para tutmak: 1. Parasını idareli harcayıp kalanını biriktirmek. 2. Satın alınan şeyin karşılığını para olarak hesaplamak. “Aldığımız eşyaların hepsi kaç para tuttu dersiniz?”

Paraya çevirmek: Bir malı verip yerine para almak. “Gidin, şu dolapları paraya çevirin de gelin.”

Paraya kıymak: Gereken yerde para harcamaktan kaçınmamak.

Paraya para dememek: 1. Çok para kazanmak. 2. Bol para harcamak. 3. Elde olan parayı az bulmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Para yapmak: Para kazanıp biriktirmek. “Gurbete para yapmaya gitti.”

Para yedirmek: İşini yaptırmak için birilerine kanunsuz, hak etmedikleri parayı vermek; rüşvet vermek. “O binayı yaptırmak için belediyeye az para yedirmediler.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Para yemek: 1. Çok para harcamak. 2. Rüşvet yemek, görevini kötüye kullanıp bir iş yapmak için birinden para almak. “İnsanlar artık açıktan para yiyorlar.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Parmağı ağzında kalmak: Çok şaşırmak, hayrete düşmek.

Parmağına dolamak: Bir konuyu her fırsatta, her yerde ele alıp konuşmak, o konu ile uğraşmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Parmağında oynatmak: Birine her istediğini yaptırmak, onu kukla gibi kullanmak. “Beni parmağında oynatamayacaksın artık.”

Parmağını bile oynatmamak: Hiç tepki göstermemek, kayıtsız kalmak. “Beni dövdüler ama o parmağını bile oynatmadı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Parmak basmak: 1. Bir nokta üzerine dikkati ya da ilgiyi çekmek. 2. İmza yerine parmağını mürekkebe batırarak bir yere bastırmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Parmak hesabı: 1. Parmakları kullanmak suretiyle yapılan hesap. 2. Hece vezni. “Bizim bakkal hâlâ parmak hesabı yapıyor.”

Parmak ısırmak: Büyük şaşkınlık duymak, hayrete düşmek. “Yaptığım tatlıyı görünce parmaklarını ısıracaklar.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Parmak kaldırmak: 1. Olumlu oy vermek için el kaldırmak. 2. Bir toplulukta söz istemek için işaret parmağını kaldırıp diğerlerini yumarak el kaldırmak . “Parmak kaldırarak söz istemeyi öğrenin artık!”

Parmakla gösterilmek: 1. Bir şey az bulunmak. 2. Seçkin, ünlü olmak. “O, çevresinde parmakla gösterilen bir adamdı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Parmaklarını yemek: Bir yemeğin çok lezzetli olduğunu anlatmak için kullanılır. “Böreği değil, parmaklarımızı yedik âdeta.”

Parsayı başkası toplamak: Verilen emek karşılığını, emek veren değil, bir başkası almak. “Biz durmadan çalışalım parsayı da başkası toplasın olmaz öyle şey!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Partiyi kaybetmek: 1. Biriyle çekiştiği bir konuda yenilmek. 2. Elde etmeye çalıştığı bir kazancı bir başkasına kaptırmak.

Pasaportunu vermek: Kovmak, işten atmak. “Patron üç işçinin pasaportunu eline verdi.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Pas geçmek: Üzerinde durmamak, caymak, vazgeçmek, aldırış etmemek.

Patırtı çıkarmak: Kavga, kargaşa, gürültü çıkarmak. “Patırtı çıkarmadan oturun, babanız uyuyor.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Patlak vermek: Gizlenen ya da hoş karşılanmayan bir durum aniden ortaya çıkmak. “Kim der di ki savaş bu sabah patlak verecek.”

Pay biçmek: Bir fikir elde edebilmek için, durumu bir şey ile kıyaslamak.

Payını almak: 1. Azarlanmak. 2. Kendine düşen kazanç miktarını almak.

Paye vermek: Adam yerine koymak, değer vermek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Payidar olmak: Kalmak, yok olmamak, yaşamak.“Milletimiz ilelebet payidar olacaktır.”

Perdesi yırtık: Ar damarı çatlamış, utanmaz, arlanmaz. “Perdesi yırtılmış adamın, baksana neler söylüyordu!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Pergelleri açmak: Uzun adımlarla yürümeye başlamak. “Pek vaktimiz yok, pergelleri açın da geç kalmayalım.”

Pay çıkarmak: Bir olay ya da davranıştan tecrübe kazanmak, hisse kapmak, tutulacak yolu belirlemek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Pes demek: Mağlubiyeti kabul etmek, başkasının üstünlüğüne boyun eğmek. “Yenileceğini anlayınca sırtı yere gelmeden pes dedi.”

Pestil gibi olmak: Çok yorulmuş olmak; kımıldayamayacak kadar bitkin, güçsüz düşmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Pestilini çıkarmak: 1. Çok dövmek. 2. Çok çalıştırıp adamakıllı yormak. 3. İyice ezmek. “Kazma sallamaktan pestilimiz çıktı.”

Peşini bırakmamak: Bir şeyi izlemekten vazgeçmemek. “Adamın peşini bırakmayın sakın!”

Peşkeş çekmek: Kendisinin veya bir başkasının malını bir çıkar uğruna birisine uygunsuz olarak vermek. “Yurdu düşmanlara peşkeş çekiyorlar.”

Peyda olmak: 

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü Ortaya çıkmak, belirmek, oluşmak. “Köşede bir adam peyda oldu.”

Pılıyı pırtıyı toplamak: Hemen bütün eşyalarını toplayarak bir yere gitmek üzere hazırlık yapmak.”Pılıyı pırtıyı toplamış bekliyordu.”

Pire için yorgan yakmak: Önemsiz bir şey için kızıp daha büyük zarara yol açacak davranış içine girmek. Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Pireyi deve yapmak: Küçük, basit bir olayı büyütüp mesele yapmak, aşırı abartmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Pis pis düşünmek: Karamsar, derin ve üzüntülü bir düşünceye dalmak. “Pis pis düşünmeyi bırak da bir yol arayalım.”

Pis pis gülmek: Birinin düştüğü kötü duruma öç alır gibi, arsız arsız gülmek.

Pişkinliğe vurmak: Çıkarı için kötü bir davranışa veya söze aldırmamak.

Pişmiş aşa su katmak: Yoluna girmiş, bitmek üzere olan bir işi bozmak ya da aksatmak. “Pişmiş aşa su katabilir, onu buraya sokmayın.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Pişmiş kelle gibi sırıtmak: Anlamsız, çirkin, yersiz, dişlerini göstererek gülmek. “Pişmiş kelle gibi gülmeyi bırak da işine bak.”

Posasını çıkarmak: 1. Birini çok dövmek. 2. Bir kişi veya şeyi sonuna kadar sömürmek. “Ülkenin posasını çıkardılar, biz hâlâ seyrediyoruz.”

Posta koymak: Birini korkutmak, gözdağı vermek, tehdit etmek. “Bana posta koyacak adam daha anasından doğmadı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Postayı kesmek: İlişkiyi kesmek, gidip gelişi sona erdirmek.

Post elden gitmek: 1. Öldürülmek. 2. Bulunduğu yüksek makamdan ayrılmak zorunda kalmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Post kavgası: Bir makamı, işi ya da iktidarı ele geçirme çekişmesi. “Seçimler yaklaştı, post kavgası da başladı.”

Postu kurtarmak: Can tehlikesini atlatmak, öldürülme tehlikesi olan yerden kaçıp kurtulmak. “Postu kurtardık çok şükür.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Postu sermek: Kısa bir süre için gittiği yerde, saygısızca ve sorumsuzca uzun süre kalmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Pot kırmak: Gaf yapmak, farkında olmayarak karşısındakini kıracak, incitecek söz söylemek. “Dikkatli ol, bir pot kırma sakın.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Pösteki saymak: İçinden çıkılması zor ve anlamsız bir işle uğraşmak.

Prangaya vurmak: Zincire vurmak, ayağına pranga bağlamak. “Prangaya vurulu olarak yıllarca kaldı o hapishanede.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Puan almak: 1. Spor karşılaşmalarında sayı kazanmak. 2. Bir test imtihanında herhangi bir puan elde etmek. “Şu sorulardan hiç puan alamayacağımı sanıyordum.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Puan tutturmak: Gereken sayıda puan kazanmak. “Bu sene puan tutturup da üniversiteye girecek miyim bilmiyorum!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Punduna getirmek: Bir şeyi yapmak için uygun şartları elde etmek, fırsat kollamak. “Punduna getirir getirmez patlattı yumruğunu.”

Pupa yelken: 1. Alabildiğince, hiçbir şeye bağımlı olmadan. 2. Yelkenler, arkadan esen rüzgarla şişmiş olarak, tam yolla. “Pupa yelken açıldık denize.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Pusu kurmak: Birine saldırmak için, bir yere gizlenip beklemek. “Düşmanlarımızın pusu kurduğundan tam zamanında haberdar olmuştuk.”

Pusulayı şaşırmak: 1. Ne yapacağını bilemez duruma düşmek. 2. Doğru tutum ve davranıştan ayrılmak. “İyice pusulayı şaşırmadan uyarmalıyız onu.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Pusuya düşmek: Pusu kuran kimsenin saldırı alanı içine girmek. “Eyvah, pusuya düşürdüler bizi!”

Put gibi: Kımıltısız, sessiz, anlamsız bir bakışla.

Put kesilmek: Sessiz, kımıltısız bir durumda kalmak. “Onun bağırmasıyla herkes bir anda put kesildi!”

Püf noktası: Bir işin en ince, en önemli yeri.

Püsküllü belâ: Kendisinden kurtulunması bir türlü mümkün olmayan, büyük sıkıntı, zarar veren kimse veya şey. “Başıma püsküllü belâ kesildi bu çocuk.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Rafa kaldırmak (koymak): Bir iş üzerinde artık durmamak, o işi kenara itmek, ihmal etmek. “Bizim dosyayı yine rafa kaldırmışlar.”

Rahat durmamak: Yaramazlık etmek, kımıldayıp durmak. “Rahat durmadın, beni zor durumda bıraktın.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Rahatına bakmak: Hiçbir şeye aldırış etmeden rahatını sağlamaya çalışmak. “Boş ver, rahatına bak, sen mi düzelteceksin diyenlerden nefret ederim.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Rahatlık (rahat) batmak: Rahat, iyi bir yerdeyken o yeri olmayacak nedenlerden ötürü terk eden insanlar için sitem biçiminde söylenir.

Rahat yüzü görmemek: Huzur, bolluk, hiç rahatlık görmemek; sürekli sıkıntı, darlık içinde bulunmak. “Şu yaşıma geldim, hiç rahat yüzü görmedim desem yeridir.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Rahmetli olmak: Vefat etmek, ölmek.

Ramak kalmak: “Bir şeyin olmasına çok az kalmak” anlamında kullanılır. “Makinenin elime değmesine ramak kalmıştı ki güçlükle kendimi geri attım.”

Rast gelmek: 1. Düşünmediği, beklemediği bir anda biriyle karşılaşmak. 2. Düşünmediği veya düşünülmediği hâlde payına düşmek. “Desenli parça bana rast geldi.” 3. Hedefi bulmak. 4. Bulmak. “Pazarda kardeşimi çok aradım ama rast gelmedim.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Rast gitmek: Bir iş istenilen biçimde gelişmek.

Rayına oturmak: Bozulmuş, düzensiz hâle gelmiş bir işi yoluna koymak, iyi duruma getirmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Rekor kırmak: Eski rekoru aşıp yeni, üstün bir sonuç elde etmek. “Koşuda yeni bir rekor kırılması bekleniyor.”

Rengi atmak: 1. Solmak. 2. Korku, heyecan sebebiyle benzi sararmak. “Kumaşın rengi bir yıkamadan sonra attı.”

Renkten renge girmek: Heyecan, korku ve utanmadan dolayı yüzünün rengi değişmek, sıkılmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Renk vermemek: Bir konu ile ilgili duygularını, düşüncelerini belli etmemek; bildiği halde bilmez gibi görünmek.

Resmiyete dökmek: Bir iş veya duruma resmiyet kazandırmak, onu resmi kanallardan halletme yolunu seçmek.

Rest çekmek: 1. Kesin tavır almak, herhangi bir konuda son sözü söylemek. 2. Bir oyunda önündeki paranın tümünü ortaya koymak. “Öyle bir rest çekti ki görmeliydiniz.”

Rol oynamak: 1. Bir oyunda rol almak. 2. Bir işte önemli katkısı olmak, etkisi bulunmak. “Bu işin gerçekleşmesinde onun da önemli rolü oldu.”

Rota değiştirmek: 1. Takip edilen yoldan ayrılmak. 2. Tutumunu, tavrını değiştirmek, izlediği yoldan kopmak. “Hava muhalefeti sebebiyle uçak rota değiştirmek zorunda kaldı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ruhu bile duymamak: Anlamamak; hiçbir bilgisi, haberi bulunmamak; olan biteni sezememek. “Göreceksin ruhu bile duymayacak, onu bir güzel ıslayacağız.”

Ruhunu teslim etmek: Ölmek. “İhtiyar ninem sabaha karşı ruhunu teslim etmişti.”

Rüyasında bile görememek: Olacağını hiç aklına getirmemek, ihtimal vermemek. “Bunu bana mı aldın? Rüyamda bile görsem inanmazdım!”

Rüzgar gelecek delikleri tıkamak: İstenmeyen bir duruma veya zarar gelebilecek bir gelişmeye karşı her türlü önlemi almak.

Saati saatine uymamak: Bir kimsenin durumu, huyu sık sık değişir olmak. “Ona güvenemem, çünkü saati saatine uymaz.”

Sabaha çıkamamak: Sabahtan önce ölmek, sabaha kadar yaşayamamak. “Hastanın durumu ağır, sabaha çıkacağını sanmıyorum.”Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sabahı etmek (veya bulmak): Sabahlamak, bir sebeple sabaha kadar uyumamak, bir konu ile uğraşmak. “Köye varmamız sabahı bulacak.”

Sabahın köründe: Çok erken, ortalık henüz ağarmadan, sabahın en erken vaktinde. “Sabahın köründen beri yoldayız.”

Sabır taşı: Çok sabırlı kimse, türlü sıkıntılara katlanan. “Ben sabır taşı mıyım?”

Sabrı taşmak: Katlanamaz, dayanamaz, sabredemez olmak; tahammül gücü kalmamak. “Sabrımı taşırmadan çekip gidin buradan.”

Saç ağartmak: Bir işte uzun zaman çalışıp emek vermiş olmak.

Saçı bitmedik (yetim): Doğalı çok olmamış, henüz yeni doğmuş çocuk (yetim). “Bu parada, saçı bitmedik yetimlerin de hakkı vardır.”

Saçına ak düşmek: Yaşlanmak, ihtiyarlamaya başlamak. “Bizim de saçımıza ak düştü.”

Saçına başına bakmadan: İlerlemiş yaşına yakışmayacak biçimde davranan kimseler için kullanılır.

Saçını başını yolmak: 1. Birini çok fazla dövüp hırpalamak. 2. Çok üzülmek, üzüntüsünden dövünmek. “Sinirinden saçını başını yolmaya başladı.”

Saçını süpürge etmek: (Kadın) çok büyük istekle çalışıp hizmet etmek, özveri ile birileri uğrana çalışmak. “Sizi okutabilmek için saçımı süpürge ettim.”

Saç saça baş başa: (Kadınlar) kıyasıya kavgaya tutuşmak, birbirlerini hırpalayarak kapışıp dövüşmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Saç sakal birbirlerine kırışmak: Üstü başı perişan, uzun süre saç ve sakal tıraşı olmamış, kendine çeki düzen vermemiş olmak. “Onu, saç sakal birbirine karışmış görünce bayağı canım sıkıldı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Safra bastırmak: Açlığını yatıştırmak için az miktarda yemek yemek.

Sağa sola bakmamak: Ortalığı kollamak, çevresi ile ilgilenmemek. “Sağa sola bakmadan yürüyordu.”

Sağ gözünü sol gözünden sakınmak: Çok kıskanmak, üzerine titremek.

Sağır sultan bile duydu: İşitmedik kimse kalmadı, hemen herkes işitti, duymayan kalmadı. “Haklarında çıkan dedikoduyu sağır sultan bile duydu ama siz duymadınız öyle mi?”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sağı solu (belli) olmamak: Bir durum karşısında nasıl davranacağı, ne tavır takınacağı belli olmamak. “Dikkatli olun, onun sağı solu belli olmaz.”

Sağlam kazığa bağlamak: Bir işin aksamadan yürümesini sağlayacak önlemleri alarak güvenilir bir duruma koymak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sağlam ayakkabı değil: Doğruluğuna, namusluluğuna güvenilmez; kişiliği kuşku veren. “O mu? Hiç de sağlam ayakkabı değil.”

Sağlık olsun: “Bir zarara uğradık ama önemli değil, üzülmeye değmez, canımız sağ olsun, kapatırız” anlamında kullanılır.

Sağmal inek: Kendisinden durmadan çıkar sağlanan, sömürülen, istismar edilen kimse.

Sahip çıkmak: 1. Birini ilgilenip korumak. 2. Bir şeyin kendisine ait olduğunu söylemek. “Şu kimsesize sahip çıkalım.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sakalı ele vermek: Başkasının sözünden çıkmayacak bir duruma düşmek, birinin idaresine girmek.

Sakız gibi yapışmak: Peşini bırakmamak, ayrılmamak, istediğini yaptırmaya çalışmak. “Sakız gibi yapıştı yakama, bırakmıyor ki gideyim!”

Salkım saçak: Dağınık, düzensiz bir durumda; parçası bir yana ayrılmış.

Sallantıda kalmak: Bir çözüme bağlanamamak, nasıl olacağı bilinmeden öylece kalmak. “İşler sallantıda kaldı; bu, bizi biraz düşündürüyor.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Saltanat sürmek: 1. Bolluk, verimlilik içinde yaşamak. 2. Hükümdarlık etmek. “Üzülme, saltanatı çok sürmeyecek.”

Saman altından su yürütmek: Hiç kimseye sezdirmeden iş çevirmek, ortalığı birbirine karıştırmak. “Saman altından su yürütenleri hiç sevmem.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sarı çizmeli Mehmet Ağa: Kim olduğu, nerede oturduğu bilinmeyen kimse.

Sarmaş dolaş olmak: Birbirine sarılıp kucaklaşmak, birbirini iyice kucaklamak. “Anne oğul sarmaş dolaş oldular meydanda.”

Sarpa sarmak: Bir iş, çözülmesi çok güç bir durum almak; zorluklar belirmek. “İşler iyice sarpa sardı, nasıl kurtulacağız bundan.”

Satıp savmak: Eldeki malı veya eşyaları yok pahasına satmak, ucuza satıp tüketmek. “Ne varsa satıp savacak, öyle gelecek.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sayıp dökmek: Ne var ne yok hepsini söylemek, arka arkaya sıralamak. “Ne sözler sayıp döktü ama kimse anlamadı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sebil etmek: Bolca vermek, dağıtmak.

Sedyelik olmak: Ayakta duramayacak hâle gelmek. “Adam bir vuruşta sedyelik oldu.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Seferber olmak: Bir işe eldeki tüm imkânları kullanarak girişmek. “Yanan evi söndürmek için herkes seferber oldu.”

Selamı sabahı kesmek: Dostluğu, arkadaşlığı, ahbaplığı kesmek, her türlü ilişkiye son vermek; selamına bile karşılık vermemek. “Onunla selamı sabahı kesmişsin diyorlar, doğru mu?”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Selâm verip borçlu çıkmak: Küçük bir ilgi göstermek karşılığında hemen kendisine bir iş yüklenilmek.

Senet vermek: 1. Yazılı, imzalı belge vermek. 2. “Bu işin böyle olduğuna inanmanı istiyorum” anlamında kullanılır.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sen giderken ben geliyordum: “Ben bu oyunları senden daha iyi bilirim, ben daha tecrübeliyim, beni aldatamazsın.” anlamında kullanılır.

Seninki (tatlı) can da benim ki (elinki) patlıcan mı?: “Senin canın kıymetli de benimki kıymetli değil mi?” anlamında kullanılır.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Senli benli olmak: Çok samimi, içten, teklifsiz biçimde olmak.”O kadar senli benli olma yabancılarla.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sen sağ ben selâmet: İş sonuçlandı, artık yapacak bir şey kalmadı. “Nihayet bütün mallar satıldı, bundan sonra sen sağ ben selâmet.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sepet havası çalmak: Birini işten çıkarmak, yol vermek, yanından uzaklaştırmak. “Demek bize de sepet havası çalacakmış, görürüz bakalım!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sere serpe: Rahatça, sıkışık olmayarak, açılıp saçılarak, çekinmeden, serbestçe. “Yolda sere serpe yürürken korkunç bir ses duydum.”

Sermayeyi kediye yüklemek: Parasını yiyip bitirmek, işini ve parasını kaybetmek, batırmak. “Desene sermayeyi kediye yüklemişsin sen!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ser verip sır vermemek: Dürüst, güvenilir, ağzı sıkı olmak; ne kadar zorlanırsa zorlansın kimseye sırrını söylememek. “Bu ordunun ser verip sır vermeyen yiğitlere ihtiyacı vardır.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ses çıkarmamak: 1. İtiraz etmemek, hoş görerek karşı çıkmamak. 2. Hiç konuşmamak, susmak. “Kendisine söylenen o kötü sözlere nasıl ses çıkarmadı şaşıyorum.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sesini kesmek: 1. Söylemekte iken susmak, bir şey söylemez olmak. 2. Bir kişiyi söylerken susturmak, artık söyletmemek. “Şunun sesini kesin, yoksa çıldıracağım!”

Ses seda çıkmamak: 1. Hiçbir tepki görülmemek. 2. Haber çıkmamak. “Ses seda çıkmadı hiçbir komşudan.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ses vermemek: 1. Herhangi bir sesi çıkarmamak. 2. Bir çağrıya kulak vermemek. “Adam evdeydi ama hiç ses vermedi.”

Seyirci kalmak: Bir olay karşısında hiç tepki göstermemek, işe karışmamak. “Öğrencilerin birbirine girmesine polis seyirci kalamazdı.”

Sıcağı sıcağına: Hemen, olayın üzerinden fazla zaman geçmeden, unutulmadan. “Sıcağı sıcağına gidip onları barıştırmayı düşündü.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sıcak kanlı: Sevimli, cana yakın, sempatik. “Ne kadar sıcak kanlı bir çocuk.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sıcak yüz göstermek: Yakınlık göstererek karşılamak. “Biraz sıcak yüz gösterseydin günaha mı girerdin?”

Sıdkı sıyrılmak: Birinden soğumuş olmak, tiksinmek. “Bir kez sıdkım sıyrıldı o adamdan.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sıfıra sıfır, elde var sıfır: “Hiçbir şey elde edemedik, bütün çalışmalar boşa gitti” anlamında kullanılır.

Sıfırı tüketmek: 1. Elinde avucunda bir şey kalmamak, malı ve parayı bitirmek. 2. Gücü kalmamak. “Bu kadar düşüncesiz davranmasaydı sıfırı tüketmezdi.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sık boğaz etmek: Bir şey yaptırmak için birini zorlamak, baskı altına almak. “Tamam yapacağız, sık boğaz edip durmayın.”

Sıkı durmak: Güçlü, dayanıklı olmak; güçlü görünerek dikkatli bulunmak. “Sıkı dur, şut çekeceğim.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sıkı fıkı: Çok samimi, birbirine çok bağlı, içten ve teklifsiz. “Onlar kadar sıkı fıkı insan görmedim.”

Sıkıntı basmak: Çok daralmak, sıkılmak, can sıkıntısı duymak, ruhen boşlukta olmak. “Otobüste beni bir sıkıntı bastı, dokunsalar patlayacaktım hani!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sıkıntı çekmek: 1. Zorluk, darlık ya da yoksulluk içinde yaşamak. 2. Ruhen tedirginlik duymak. “Hiç sıkıntı çekmedim desem yalan olur.”

Sıkıntıya gelememek: Kendini dara düşürücü işlere dayanıklı olamamak, bu işleri yapma yeteneği bulunmamak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sıkı tutmak: Önem vermek. “İşleri sıkı tutmazsan böyle olur işte.”

Sır küpü: Çok şey bilen, çok şey bildiği hâlde kimseye söylemeyen.

Sır olmak: Aklın eremeyeceği biçimde ortadan kaybolmak.

Sırra kadem basmak: Bir kimse ortalıktan yok olmak. “Sırra kadem bastı adam!”

Sırım gibi: İnce yapılı olmasına mukabil güçlü, dayanıklı. “Sırım gibi delikanlı olmuş.”

Sırtı kaşınmak: Söz ve davranışları ile dayak yemeyi hak etmiş bulunmak.

Sırtından geçinmek: Asalak yaşamak, birinin kesesinden sağlamak. “Yeter artık onun bunun sırtından geçindiğin, biraz da sen çalış çabala!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sırtını dayamak: 1. Güçlü bir yere veya birine güvenmek. 2. Bir yere dayanmak ya da yaslanmak. “Sırtını babasına dayamış atıp tutuyor, her dilediğini yapıyor.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sırtını yere getirmek: 1. Üstün gelmek. 2. Güreşte rakibi sırt üstü yere yatırarak yenmek. “Onun sırtını kimse kolay kolay yere getiremez.”

Sıygaya çekmek: Sorgulamak, yapıp ettiklerinin hesabını sormak.

Sil baştan: Yapılan işi beğenmeyerek yeniden yapmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Silip süpürmek: 1. Ortada ne varsa hepsini yemek. 2. Hepsini alıp götürmek, yok etmek. 3. Ortalığı temizlemek. “Evi çarçabuk silip süpürdüm.”

Sinek avlamak: Satış yapamamak, iş ve müşteri olmadığından boş oturmak, iş yapamaz olmak. “Sabahtan beri sinek avlayıp duruyoruz.”

Sinekten yağ çıkarmak: Hemen her şeyden, olmayacak şeyden bile çıkar sağlamaya çalışmak; yarar ummak. “Öyle açıkgözdü ki sinekten bile yağ çıkarırdı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sineye çekmek: Bir zarara, hoş olmayan bir duruma, bir kötü söz veya davranışa ister istemez katlanmak. “Uzun yıllar kocasının geçimsizliğini, kabalığını sineye çekti durdu.”

Sinirleri alt üst olmak: Haddinden fazla sinirlenmek; ne yapacağını şaşırmak, bilememek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sinirleri boşanmak: Kendini tutamayarak gülmek, ağlamak ya da bağırmak.

Sinirleri yatışmak: Öfkesi veya kızgınlığı geçmek, sakinleşmek. “Çok şükür öfkesi yatıştı, şimdi konuşabilirsiniz.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sinirlerini bozmak: Kızdırmak, öfkelendirmek.

Sinirleri gergin olmak: En ufak bir olay çıktığı anda tepki gösterecek kadar sinirleri bozuk olmak. “Sinirleri çok gergin, üstüne varmayın.”

Sipsivri kalmak: Tek başına, çaresiz ortada kalmak. “Sipsivri kalakalmıştım, ne yapacağımı bilmiyordum.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sivri akıllı: Kimsenin aklını beğenmeyen, düşünceleri kimseninkine benzemeyen, acayip fikirleri olan. “Hangi sivri akıllıya uydunuz da böyle yaptınız!”

Soğuk almak: Üşüyüp hastalanmak. “Soğuk almışım, öksürüp duruyorum.”

Soğuk duş etkisi yapmak: Ansızın bildirilen tatsız bir haber karşısında olumsuz bir tepki göstermek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Soğuk kanlı: Serin kanlı, kolayca kızmayan, heyecana kapılmayan, telaş etmeyen. “Helal olsun, ne soğuk kanlı davrandı.”

Soğuk nevale: Sevimsiz, söz ve davranışları sıcak olmayan, insanlardan uzak duran kimse.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sokağa düşmek: 1. Bir şey çoğalıp değerini yitirmek. 2. Kötü yola sapmak. “Kimsesiz olduğu için itilip kakıldı, sonunda sokağa düştü zavallı.”

Sokak süpürgesi: Evinde oturmayıp çok gezen, sürtük kadın.

Solda sıfır (kalmak): “Hiçbir değeri ve önemi yok” anlamında kullanılır. “Senin yaptığın iş benimkinin yanında solda sıfır kalır.”

Soluğu kesilmek: Nefes alamaz olmak, gücü tükenmek. “Bu yokuş soluğumuzu keseceğe benziyor.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Soluk aldırmamak: Çok sıkı çalıştırmak, dinlenmesine fırsat vermemek.

Soluk soluğa: Zor nefes alarak; heyecan, telaş, yorgunluk veya bitkinlikle; koşmaktan güçlükle, sık sık soluyarak. “Soluk soluğa içeri girdi.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Son kozunu oynamak: Elindeki son imkanı kullanmak, son çareye başvurmak.

Sonradan görme: Sonradan zenginleşerek gösteriş, kibarlık, övünme gibi davranışlarda bulunan. “Sonradan görme ne olacak!”

Sorguya çekmek: Bir kimseye yaptıklarından ötürü sorular sormak ve cevaplarını istemek. “Mahkûmu hemen sorguya çekmişler.”

Soyup soğana çevirmek: 1. Her şeyini, varını yoğunu elinden almak. 2. (Hırsız) bir yeri ya da kişiyi iyice soymak. “Dükkânı soyup soğana çevirmişler.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sökün etmek: Bir şey çıkagelmek, art arda gelmek, birbiri ardından görünmek. “Göçmen kuşlar ufuktan sökün ettiler.”

Söz açmak: Bir konu hakkında konuşmaya başlamak. “Toplantıda felsefeden söz açtı.”

Söz almak: 1. Konuşmaya başlamak için toplantı başkanından izin almak, öyle konuşmaya başlamak. 2. Birinin bir iş yapacağını kesin olarak bildirmesini sağlamak. 3. Erkek tarafı, istenilen kızın verileceğine dair ailesinden olumlu cevap almak. “Toplantıda ilk olarak Ayşe söz almak istedi.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Söz altında kalmamak: Bir kimsenin kendisini inciten sözüne benzer şekilde cevap vermek. “Benim söz altında kalacağımı sanıyordu.”

Söz ayağa düşmek: Bir konu, herkesin ağzına dökülmek, sorumsuz ve yetkisiz kimselerin düşünce bildirdikleri duruma gelmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Söz bir Allah bir: “Verdiğim sözü yerine getireceğim, ondan dönmeyeceğim; Cenab-ı Hakk’ın bir olduğunda şüphe yoktur; ona nasıl inanıyorsam, verdiğim sözün doğruluğuna da inanın” anlamında kullanılır.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Söz birliği etmek: Bir olayla ilgili olarak aynı şeyleri söylemek üzere anlaşmak, aynı görüşte olmak. “Onunla söz birliği mi ettiniz?”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Söz çıkmak: 1. Ortalıkta bir rivayet dolaşmak. 2. Hakkında dedikodu yapılır olmak. “Bir daha görüşmek istemiyorum, hakkımızda söz çıkacak diye korkuyorum.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sözde kalmak: Yapılması kararlaştırılmış bir iş gerçekleşmemek. “Sözde kalacaksa konuşmamızın bir anlamı yok.”

Söz dinlemek: Verilen bir öğüdü, bir sözü tutmak, davranışlarını buna uydurmak. “Sözümü dinleseydin başına bunlar gelmezdi!”

Söz geçirmek: Dediğini yaptırmak. “Oğluna söz geçirdin mi ki bana karışıyorsun?”

Söz gelmek: Bir davranışından veya sözünden ötürü eleştiriye uğramak, kötülenmek, yakınları kendisine darılmak.

Söz götürmez: Gerçekliği, doğruluğu kesin ve açık olan; tersi savunulamayan. “Söz götürmez işler bunlar.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Söz (laf) işitmek: Paylanmak, azarlanmak, biri kendisine darılmak. “Durup dururken babamdan söz işittik yine.”

Söz kaldırmamak: Onu inciten, onuruna dokunan söze dayanamayıp karşılık verir olmak. “Bu sözleri kaldırmamı beklemiyordun herhalde?”

Söz kesmek: Evlenmek için anlaşıp kesin karar vermek. “Söz kesildi, iki ay sonra düğün olacak.”

Söz sahibi olmak: Herhangi bir konuda konuşmaya yetkisi bulunmak. “Bu şirketin alım ve satımında söz sahibi olmadığımı da kim söylemiş?”

Sözü ağzında bırakmak: Söylemekte olduğu şeyi bitirmesine fırsat vermemek, engel olmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sözü bağlamak: Konuştuklarını bir sonuca vardırmak, konuşmayı sonuçlandırmak. “Sözü bağlamasına az bir zaman kalmıştı ki bir gürültü koptu.”

Sözü çiğnemek: Söyleyeceklerini açık ve kesin ortaya koyamamak, istediğini söyleyememek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sözü (bir şeye) getirmek: Konuşurken asıl üzerinde durmak istediği meseleye üstü kapalı değinmek, bu konunun üzerinde konuşulmasını sağlamak. “Söylesene açıkça, sözü nereye getirmek istiyorsun?”

Sözü kesmek: 1. Söyleyeceklerini bitirmeden susmak. 2. Başkasının konuşmasına engel olmak. “Bir anda sözünü kesip kürsüden indi.”

Sözüm meclisten dışarı: “Konuşmam arasında hoşunuza gitmeyecek, kaba olabilecek, ağza alınması doğru olmayan sözler kullanacağım ancak bunların sizinle ilgisi yoktur” anlamında kullanılır.

Sözüm ona: “Güya, sanki, sözde” anlamlarında kullanılır.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sözünde durmak: Verdiği sözün gereğini yerine getirmek.

Sözünden çıkmamak: Birinin isteklerine, öğütlerine kulak vermek, o ne derse onu yapmak.

Sözüne gelmek: En sonunda karşı çıktığı kimsenin fikrini kabul etmek. “Demek sözüme geldin, o hâlde gidelim.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sözünü balla kestim: “Sözünüzü kesmemi hoş görün; özür dilerim, sözünüzü kesmek zorunda kaldım” anlamında kullanılır.

Sözünü esirgememek: Ne düşünüyorsa söylemek, kimseden çekinmemek, karşısındakini kıracağım diye kaygılanmamak. “Ondan sözümü esirgeyecek değilim, tamam mı?”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sözünü geri almak: Söylemiş olduğu sözün doğru olmadığını kabul ederek söylenmemiş sayılmasını istemek. “Sözünü geri al, yoksa karışmam!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sözünün eri olmak: Verdiği sözü ne pahasına olursa olsun yerine getiren bir kişi olmak. “Ona güvenin, o sözünün eri olan birisidir.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sözünü tutmak: 1. Verdiği sözü yerine getirmek. 2. Birinin verdiği öğüde uymak. “Babanın sözünü tut, zararlı çıkmazsın.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sözünü yabana atmamak: Bir kimsenin söylediklerine önem vermek. “Öğretmenin sözünü yabana atma sakın.”

Sucuk gibi ıslanmak: Baştan aşağı, elbisesinin ve vücudunun her yanına su değmek. “Hortumu üstüme tutup beni sucuk gibi ısladı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sudan cevap: Üstünkörü, tutar yanı olmayan, baştan savma cevap. “Ne sordumsa sudan cevaplar aldım.”

Sudan ucuz: Çok ucuz, adeta bedava gibi. “Sizin orada elbiseler sudan ucuzmuş öyle mi?”

Su dökünmek: Yıkanmak. “Buz gibi havada bile su dökünmekten kaçınmaz.”

Su gibi akmak: 1. Zamanın çok hızlı geçip gitmesi. 2. Bol bol gelmek ya da gitmek (para, yiyecek vs.). “Para su gibi akıyor, o harcamayacak da ben mi harcayacağım?”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Su gibi bilmek: Çok iyi, yanlışsız bilmek veya okumak. “Senin konunu da su gibi biliyorum.”

Su gibi ezberlemek: Çok iyi, yanlışsız ve takılmadan söyleyebilecek ölçüde ezberlemek.

Su gibi gitmek: Bol bol harcamak. “Paralar su gibi gitti.”

Su götürmez: Kesin, başka bir yoruma açık olmayan. “Şu anlattıkları su götürmez gibi geliyor bana.”

Su götürür olmak: Çeşitli yorumlara elverişli olmak.

Su içinde kalmak: Çok terleyip sırılsıklam olacak biçimde ıslanmak.

Su katılmamış: Saf, katıksız, bozulmamış, başka bir etkiyle değişmemiş olan, hilesiz.

Su koyvermek: 1. Sebze ve et pişerken suyunu salıvermek. 2. Cıvıtmak, sözünde durmamak. “Su koyvermeden çalışamaz mısın sen?”

Sululuk etmek: Cıvıklık etmek, taşkın hareketlerde bulunmak, ciddi davranmamak. “Sululuk etmeyi bırak da çalışmaya bak.”

Surat asmak: Kaşlarını çatıp yüzüne küskün ve dargın bir anlam vermek.

Surat bir karış: Öfkeli, kızgın, üzüntülü ve somurtkan. “Yanına vardığımızda suratı bir karıştı.”

Suratını ekşitmek: Hoşnutsuzluğunu yüz ifadesiyle belli etmek. “Bütün gün suratını ekşitip durdu.”

Sus payı: Bir kimseye bildiklerini söylememesi karşılığında verilen para, susmalık.

Suya götürüp susuz getirmek: Birinden çok kurnaz olmak, onu aldatabilecek kadar akıllı ve kabiliyetli olmak.

Suya sabuna dokunmamak: Sakıncalı konulardan uzak durmak, davranışlarıyla birilerini incitmeyecek yol tutmak. “Başına gelen son beladan sonra suya sabuna dokunmamaya karar verdi.”

Suyu bulandırmak: İyi, olumlu, yolunda giden bir işi art niyetle karıştırmak. “Sen de suyu bulandırmasan olmaz değil mi?”

Suyu kaynamak: İş başından uzaklaştırılması zamanı yakın olmak. “Sen de suyu kaynayanlar arasında yer alıyorsun.”

Suyu mu çıktı?: “Beğenilmeyecek nesi var, ne kusurunu gördün ki orada kalmıyorsun?” anlamında kullanılır.

Suyun başı: 1. Suyun çıktığı yer, kaynak. 2. En çok yarar sağlanacak yer. 3. Bir iş için en önemli, iş en son kendisinde bitecek kişi, mevkii. “Yorgun bedenlerini suyun başındaki çimenlerin üstüne bıraktılar.”

Suyunca gitmek: Bir kimseyi öfkelendirmeyecek biçimde hareket edip davranışlarını onun isteğine, eğilimlerine uydurmak. “Aman kızım kocanın suyunca git de sana zarar vermesin.”

Suyu nereden geliyor?: “Bu işi yürütmek için harcanan para hangi kaynaktan sağlanıyor.” anlamında kullanılır.

Suyunu çekmek: 1. Yemek çok kaynayıp hiç suyu kalmamak. 2. Bir şeye özellikle de para harcanıp tükenmek. “Paralar suyunu çekti, ağanın da forsu bitti.”

Suyunun suyu: Çok uzaktan ilgisi bulunan şey.

Su yüzü görmemiş: Hiç yıkanmamış, çok kirli. “Günlerce hapiste kaldım, su yüzü görmedim hiç.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Su yüzüne çıkmak: Belli olmak, aydınlanmak. “Bu işin asıl sebepleri su yüzüne çıkacak, sen de gününü göreceksin.”

Süklüm püklüm: Korkup çekinerek, ezilip büzülerek, utanıp sıkılarak. “Süklüm püklüm yanımıza yaklaştı.

Sükûtla geçiştirmek: Asıl mesele üzerinde bir şey konuşmamak, sessizce atlamak.

Sünger çekmek: Unutmak, silmek, hiçbir şey olmamış saymak. “Sen o işin üzerine bir sünger çek hele.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Süngüsü düşük: Eski atılganlığı, neşesi, canlılığı, etkinliği kalmamış. “Bir hayli süngüsü düşük çıktı müdürün yanından.”

Sürüncemede kalmak: Gecikmek, bir türlü sonuçlanamamak, askıda kalmak. “Bizim iş sakın sürüncemede kalmasın çocuklar!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Sürüden ayrılmak: Herkesin tuttuğu yolu bırakıp ayrı bir yol takip etmek. “Sürüden ayrılanı her zaman kurt kapar mı?”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Süt dökmüş kedi gibi: Bir kabahat işleyip de bu kabahatinden dolayı utanan, korkan, çekinen kimsenin durumunu anlatmak için kullanılır.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Süt kuzusu: 1. Henüz meme emen kuzu. 2. Çok küçük bebek, yavru, korunması gereken küçük çocuk. 3. Çok nazlı, el bebek gül bebek büyütülmüş kimse. “Daha süt kuzusu o, nasıl kıyılıp da vurulur ona?”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Süt liman olmak: Dingin, gürültüsüz, sakin olmak. “Ortalık bir anda süt liman olmuştu.”

Sütü bozuk: Mayası bozuk, kötü soydan gelen ve ahlâksızlık eden kimse. “Senin gibi sütü bozuklara selam verilir mi?”

Şad olmak: Sevinmek, mutlu olmak. “Seni gördük, şad olduk.”

Şafak atmak: Aniden önemli bir durumla karşı karşıya kaldığını anlamak, bu sebeple tedirgin olmak. “Onu yanımdan

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü kovunca bende şafak attı.”

Şafak sökmek: Güneşin doğmaya başlamasıyla gece karanlığının yavaş yavaş kaybolup ortalık aydınlanmaya başlamak. “Şafak sökmeye başlayınca yola çıkmaya karar verdiler.”

Şaha kalkmak: 1. Atın ön ayaklarını yerden kesip arka ayakları üstünde yerde durması. 2. Coşmak, kükremek, baş kaldırmak. “Azgın at şaha kalkarak binicisini sırtından yere attı.”

Şaka gibi gelmek: Bir türlü inanamamak. “Bütün olup bitenler şaka gibi geliyordu onlara.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Şaka götürmemek: 1. Şakadan hoşlanmamak. 2. Bir iş ya da durum dikkatsizliğe, önemsenmemeye gelmemek. “Bu iş şaka götürmez beyler, dikkat edin!”

Şaka kaldırmak: Kendisine yapılan şakalara katlanmak, dayanmak.

Şaka maka (derken): “Ciddiye almıyor, ağırlığını duymuyor, gerektiği gibi önemsemiyorduk ama sonunda gerçekten önem vermemiz gerektiği ortaya çıktı” anlamında kullanılır.

Şakası yok: 1. Tehlikeli. 2. (O) hatır gönül tanımaz, gerekeni yapar, ciddi bakar olaya. “Şakası yok bu adamın, hemen buradan gidelim.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Şakaya getirmek: 1. Oldukça önemli, ciddi bir şeyi açıktan söylemeyip şaka yollu söylemek. 2. Önemli bir meseleyi şaka yaparak geçiştirmek. “İşi şakaya getirip unutturmaya kalkma emi!”

Şakaya vurmak: Ciddî bir söz ve davranışı şaka yoluyla geçiştirmek.

Şamar oğlanı: Herkesin hıncını aldığı, dövdüğü, çattığı, söylendiği kimse. “Yeter artık, şamar oğlanı olmaktan kurtar kendini!”

Şamata koparmak: Gürültü, patırtı yapmak.

Şapa oturmak: Güç bir duruma düşmek, çıkmaza girmek. “Şimdi şapa oturduk işte, yardım alacak kimse de yok ortalıkta.”

Şart koşmak: Bir işin yapılmasını önceden bir şarta bağlamak. “Para almadan, vermeyeceğini şart koş ona.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Şeref vermek: Onurlandırmak, yapıp ettikleriyle övünç kaynağı olmak.

Şerefini korumak: Onurunu, kişiliğini gözetmek.

Şeşi beş görmek: Yanlış görmek, görüşünde aldanmak. “Şeşi beş gördüm herhalde.”

Şeyhin kerameti kendinden menkul: Çok büyük işler yaptığını belirtiyor ama bunu doğrulayacak ne kanıt ne de kimse var ortalıkta.

Şeytana uymak: Dinin emirleri dışına çıkmak, haram olan işlere bulaşmak, doğru yoldan ayrılmak. “Şeytana uyup da tekrar kumara başlayacak diye korkuyorum.”

Şeytan diyor ki!: “İçimden şu kötü işi yap, doğru yoldan ayrıl eğilimi geçip duruyor” anlamında kullanılır. “Şeytan diyor ki git şunu bir güzel döv.”

Şeytan dürtmek: Durup dururken uygunsuz, kötü bir davranışta bulunmak. “Güzel güzel oynarken arkadaşına vurup kaçtı, şeytan dürttü herhalde.”

Şeytan görsün yüzünü: “Onunla hiç görüşmek, bir arada bulunmak istemiyorum” anlamında kullanılır.

Şeytanın art bacağı: Çok afacan ve yaramaz (çocuk).

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Şeytanın ayağını kırmak: 1. Aksiliği, uğursuzluğu yenmek. 2. Herhangi bir sebepten ötürü yapamadığı bir şey yapmak. “Haydi, şu şeytanın bacağını kır da bize gel.”

Şeytan kulağına kurşun: İyi bir durumdan, işten gidişten söz ederken “Aman nazar değmesin, Allah kötülerin şerrinden korusun, şeytandan uzak bulundursun.” anlamında kullanılır.

Şeytanın yattığı yeri bilmek: Çok kurnaz ve açıkgöz olmak; bilinmesi, hatırlanması güç şeyleri bilmek; pek çok şeyden haberdar olmak. “O ne tilkidir bilemezsin, şeytanın yattığı yeri bile bilir.”

Şıp diye geçmek: Ansızın, birdenbire geçmek.

Şifayı bulmak / kapmak: Hastalanmak. “Burnum akıyor, yine şifayı kapacağız desene.”

Şimdiden tezi yok: Hemen, hiç durmadan, hiç vakit kaybetmeden. “Şimdiden tezi yok, ne yapılacaksa yapılmalıdır.”

Şimşekleri üzerine çekmek: Söz ve davranışlarıyla çevresindekileri kızdırmak; rahatsız etmek; sert eleştirilerine, saldırılarına hedef ve neden olmak. “Boşu boşuna şimşekleri üzerine çektin.”

Şirazesinden çıkmak: Bozulmak, çığırından çıkmak, düzenini yitirmek.

Şom ağızlı: Hemen her olayı kötüye yoran, kötü şeyler olacağını söyleyen, ileri sürdüğü ihtimallerin gerçekleşmesinden korkulan kimse. “Milleti korkutup durma, kapa şu şom ağzını da rahatlayalım.”

Şöyle böyle: 1. Ne iyi ne kötü, orta derecede. 2. Hemen hemen, aşağı yukarı, yaklaşık olarak. “Şöyle böyle üç yıl oldu onunla görüşemedik.”

Şunda

Açıklamalı Deyimler Sözlüğün bundan: Belli belirsiz, önemsiz şeyler. “Eh işte, şundan bundan konuşup durduk.”

Şunu bunu bilmemek: İtiraz dinlememek, mazeret kabul etmemek, bahane istememek. “Şunu bunu bilmem, yarın akşam sizi bekliyoruz.”

Şunun şurası: Küçümseme, azımsama, yakın bir yer belirtmek istendiğinde kullanılır. “Şunun şurası on adımlık yer, gelmeyecek misin?”

Şüphe kurdu: Kişinin içini kemiren, onu tedirgin eden kuşku. “Onu arkadaşlarıyla birlikte gönderdim ama yine de içimi bir şüphe kurdu kemirip duruyor.”

Tabana kuvvet: “Binecek bir şey yok, yayan gitmekten başka çare de kalmadı” anlamında kullanılır. “Haydi kalkın bakalım, tabana kuvvet!”

Tabanları kaldırmak: Çok hızlı yürümeye ya da çok hızlı koşarak kaçmaya başlamak. “Polislerin geldiğini görünce tabanları kaldırdı.”

Tabanları yağlamak: 1. Uzak bir yere yayan olarak gitmek için hazırlanmak. 2. Hızlıca koşarak kaçmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Taban tabana zıt: Birbirinin tamamen karşıtı olmak, birbirine çok aykırı. “Taban tabana zıt düşüncelere sahiptiler.”

Taban tepmek (patlatmak): Yayan olarak çok uzun yol yürümek, çok sık gidip gelmek. “Kasaba ile köy arasında o iş için az taban tepmedim.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tabanvayla gitmek: Araçla değil de yürüyerek gitmek.

Taburcu olmak: İyileşen hasta, bakıma gerek duymadığından hastaneden çıkmak. “Taburcu olan arkadaşlarını karşılamaya gittiler.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tadı damağında kalmak: Tadını, lezzetini bir türlü unutamamak. “O kebabın tadı damağımda kaldı.”

Tadına bakmak: Küçük bir parçasını ağzına alarak lezzetini denemek, nasıl olduğunu yoklamak. “Yemeğin tadına baktın mı?”

Tadına varamamak: Bir şeydeki in

Açıklamalı Deyimler Sözlüğüce güzelliği duyamamak, hissedememek ya da kavrayamamak. “Şu dostluğumuzun tadına varamadım daha.”

Tadında bırakmak: Ölçülü olup aşırılığa kaçmamak. “Yeter çocuklar! Tadında bırakın, havayı bozacaksınız yoksa.”

Tadını almak: 1. Bir şeyin lezzetini almak. 2. Yaptığı işten zevk duymaya başlamak. “O işin tadını aldı bir kez, daha peşini bırakmaz.”

Tadını çıkarmak: Bir şeyin sağladığı güzelliklerden ya da imkanlardan istediği gibi yararlanmak. “Şu tatilin tadını çıkarmaya çalışacağım.”

Tadını kaçırmak: Zevkine varılmaya çalışılan bir şeyde aşırılığa kaçarak olumsuz bir durum oluşturmak, zevki bozmak.

Tadı tuzu kalmamak: Eski zevk veren yanı kal

Açıklamalı Deyimler Sözlüğümamak, yavanlaşmak, güzel ve çekici durumu ortadan kalkmak. “İşlerimizin artık tadı tuzu kalmadı.”

Tahtalı köy: Mezarlık.

Tahtası eksik: Aklı noksan, deli. “O ne biçim hareketti, tahtası eksik galiba!”

Takım taklavat: Hepsi, parçalarıyla birlikte.

Takıp takıştırmak: Özenerek süslenmek. “Takıp takıştırmış, öyle çıkmıştı sokağa.”

Takke düştü kel göründü: Kusuru, kabahati örten şey ortadan kalkınca bütün çirkinlikler, hileler, ayıplar ortaya çıktı.

Tam adamını bulmak: 1. En uygun kişiyi seçmek. 2. En uygunsuz kişiyi seçmek. “Tam a

Açıklamalı Deyimler Sözlüğüdamını bulmuşsunuz hani!”

Tam takır kuru bakır: İçinde hiçbir şey yok, bomboş. “Tam takır kuru bakır bir ev bırakıp gitmişler.”

Tam üstüne basmak: İstenilen şeyi bulmak, fikir ve davranışlarında isabet kaydetmek, istenilen sözü söylemek.

Tan atmak / ağarmak / sökmek: Gün doğmaya başlamak, şafak sökmek. “Köyümüze vardığımızda tan atıyordu.”

Tanrı misafiri: Eve kendiliğinden gelen konuk. “O bir Tanrı misafiridir. Nasıl kalk git diyebilirim.”

Taraf tutmak: Bir yanı desteklemek, yan çıkmak. “Ben sana taraf tutup da onların düşmanlığını kazanma demedim mi?”

Tarihe karışmak: Yalnız adı anılır olmak veya etkisi yok olmak.

Tası tarağı toplamak: Gitmek üzere bütün eşyasını toplamak. “Tası tarağı toplamış arabanın gelmesini bekliyorduk.”

Taş atmak: Birine dokunacak, onu incitecek söz söylemek.

Taş attı da kolu mu yoruldu?: “Bu kazancı sağlamak için hiç yoruldu mu, emek verdi mi, para harcadı mı?” anlamında kullanılır.

Taşa tutmak: Üst üste taş atmak, sürekli taşlamak. “Çocuklar aşağı yoldan geçen karşı köylüleri taşa tuttular.”

Taş çatlasa: “Ne yapılsa, ne denli zorlansa, gerçekleşmesi imkânsız” anlamında kullanılır. “Taş çatlasa bu elbise otuz lira eder.”

Taş çıkartmak: Biri, ötekinden niteliğiyle üstün olmak. “Nezaketiyle akranlarına taş çıkartıyor.”

Taşı gediğine koymak: Zekice bir hareketle gerekli bir sözü tam zamanında ve yerinde söylemek.

Taşı sıksa suyunu çıkarmak: Bedence çok kuvvetli, dinç kimse. “Taşı sıksa suyunu çıkarır bir adamdı, hastalık onu ne hâle getirmiş!”

Taş kesilmek: Çok şaşırıp ne yapacağını, ne söyleyeceğini bilemez olmak; sesini çıkaramamak, hareket edememek. “Çocuk sanki taş kesilmişti.”

Taş üstünde taş bırakmamak (koymamak): Her şeyi yıkıp yerle bir etmek. “Belediye araçları gecekonduları yerle bir ettiler, taş üstünde taş koymadılar.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Taş yürekli: Hiç acıma hissi taşımayan, merhametsiz. “Taş yürekli herifler, çocukları hiç acımadan kurşuna dizdiler.”

Tatlı dil: Gönül alıcı, hoşa giden, kırmayan konuşma biçimi ya da söz. “Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tatlı sert: Kırmamakla birlikte yumuşak da olmayan söz ya da davranış.

Tatlı su firengi: Batılılık taslayan, Batılı gibi davranan Doğulu Hristiyan.

Tatlıya bağlamak: Bir anlaşmazlığı tarafları memnun edecek biçimde bir çözüme ulaştırmak. “Nihayet işi tatlıya bağladık.”

Tava getirmek: Gereği kadar ısıtmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tavına getirmek: Bir işi en uygun duruma getirmek. “Tavına getirip söyle.”

Tava gelmek: 1. Yumuşamak, kanmak. 2. Süzülecek duruma gelmek. “Söylediğim sözlerle tava geldi; tamam, yapalım dedi.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tavır almak (takınmak): Belli bir durum ve davranış almak. “Ağabeyim bana niçin karşı tavır aldı bilmiyorum”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tavşana kaç tazıya tut: Birbirine karşı olan tarafları çatışma için kışkırtma, davranışlarında yüreklendirme.

Tavşanın suyunu suyu: İki şey arasında çok uzak bir ilgi olduğunu anlatmak için kullanılır.

Tavşan yürekli: Korkak, ürkek, çekingen. “Amma da tavşan yürekli bir adammışsın.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tazıya dönmek: 1. Oldukça zayıflamış olmak. 2. Sırılsıklam, çok ıslanmış olmak.

Tebelleş olmak: Kancayı takmak, musallat olmak, istediğini yaptırıncaya kadar yakasını bırakmamak. “Başıma iyice tebelleş oldu, nereye gitsem oraya geliyor.”

Tebdil gezmek: Tanınmamak için kılık değiştirerek gezmek.

Tefe koymak: Biriyle ilgili olarak alaylı dedikodu yapmak. “Bunlar adamı tefe koyarlar, sakın ağzından bir şey kaçırma.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tekbir getirmek: “Allah-ü ekber” diyerek Allah’ın adını yüceltmek.

Tekerine çomak sokmak: Birinin yolunda giden işini engellemek, aksatmak gibi davranışlarda bulunmak.”Adamın tekerine çomak soktular, düzenini altüst ettiler.”

Tekin değil: 1. İçinde cinlerin olduğu kabul edilen bina ya da yer. 2. Kendisinde bazı gizli güçlerin olduğu sanılan, tehlikeli kabul edilen kimse. “O eski ev tekin değil diyorlar.”

Telâşa düşmek: Heyecanlanmak, aceleci olmak.

Tel çekmek: 1. Telgraf çekmek. 2. Telle sınırlandırmak, telle çevirmek.

Telleyif pullanmak: Kimi bezeme teli ve süslerle iyice süslemek. “Gelini bir güzel telleyip pulladılar.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Temcit pilavı gibi ısıtıp ısıtıp koymak: Bir meseleyi sürekli anlatmak, yeni bir şeymiş gibi birçok defa söz konusu etmek.

Temel atmak: 1. Bir yapının temellerini yapmaya başlamak. 2. Bir işe başlamak, ilk davranışta bulunmak, girişmek. “Evin temelini yarın atacağız inşallah.”

Temel taşı: 1. Bir yapının temeline konan taş. 2. Bir şeye temel olan öğe, kişi, bir şeyin aslî unsuru, en güçlü dayanağı. “Bu şiir, onun şiir anlayışının temel taşıdır.”

Temize çekmek: Karalama halindeki bir yazıyı yeniden, silintisiz ve kazıntısız bir şekilde kâğıda yazmak. “Ödevlerinizi temize çekin.”

Temize çıkmak: Bir kimsenin suçsuz olduğu anlaşılmak. “O yapmadı, temize çıkacak, göreceksin!”

Temiz para: 1. Kesintiden sonra elde kalan para miktarı. 2. Doğru yoldan kazanılmış para.

Tencerede pişirip kapağında yemek: Kıt kanat geçinmek, olanıyla yetinmek.

Tencere dibin kara seninki benden kara: “Kötülükte, kusur yönünde sen benden daha betersin” anlamında kullanılır.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tencere yuvarlanmış kapağını bulmuş: İki değersiz kişi bir araya gelmiş, birleşmiş, yakışmışlar birbirlerine.

Tepeden bakmak: Küçümsemek, kendini üstün görmek. “İnsanlara tepeden bakmayı bırak artık, aciz bir varlık olduğunu düşün.”

Tepeden inme: 1. Beklenmedik, şaşırtıcı, ansızın gelen. 2. Yüksek bir makamdan çıkan buyruk, emir. “Tepeden inmeyle bir sürü ehliyetsiz adam geçti işin başına.”

Tepeden tırnağa (kadar): Her yanı, baştan aşağı, bütün vücudu. “Tepeden tırnağa gözden geçirdi ihtiyarı.”

Tepesi atmak: Çok sinirlenmek, birden öfkelenmek. “Tepesi atar atmaz salondakileri dışarı çıkardı.”

Tepesinde havan dövmek: Üst kattakiler gürültü yaparak alt kattakileri rahatsız etmek.

Tepesinden (başından) kaynar su dökülmek: Hiç ummadığı bir durumla karşılaşıp derin bir üzüntüye kapılmak, sıkıntı içinde kalmak. “Hayır cevabını alınca tepesinden kaynar su döküldü.”

Tepesine binmek: 1. Şımarıklığı sebebiyle her istediğini yapmak, yaptırmak. 2. Kendinden güçsüzleri ezmek, onlara kötü davranmak. “Düşmanların tepesine binmek boynumuza borç oldu.”

Tepesi üstü: Tepe taklak, başı yere gelmek üzere. “Çocuk sandalyeden tepesi üstü düşmüştü.”

Tepe tepe kullanmak: Yıpranacağını, eskiyeceğini düşünmeden, sakınmadan istediği gibi kullanmak. “Bu kadar istiyorsan al senin olsun, tepe tepe kullan!”

Terbiyesini vermek: Yaptığı kırıcı hareketler, kullandığı kötü sözler için kendisini sertçe uyarmak, azarlamak, gerekirse dövmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tercüman olmak: Başkasının duygusunu, düşüncesini dile getirmek, anlatmak.

Ter dökmek: 1. Bir işi yapmak için çok zahmet, zorluk çekmek. 2. Çok terlemek. “Bu işi başarmak için az ter dökmedi.”Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tereciye tere satmak: Birine çok iyi bildiği bir konuda bilgi vermeye çalışmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tere yağından kıl çeker gibi: Hiç kimseye zarar vermeden, çok kolaylıkla kimseye hissettirmeden, kimi sorumluluklardan kurtularak. “Merak etme sen, tereyağından kıl çeker gibi halledecektir işi.”

Tersi dönmek: Şaşkınlıktan bulunduğu ve gideceği yeri kestirememek.

Ters tarafından kalkmak: Aksi, huysuz ve ters olmak. “Ters tarafından kalktın galiba, ne dersem tersini yapıyorsun.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ters yüz etmek: İçini dışına, altını üstüne getirmek ya da çevirmek. “Gömleğin yakasını ters yüzü edip diktim.”

Ters yüz geri dönmek: İstediğini elde edemeden, eli boş dönmek.

Teselli etmek: Avundurmak, acısını gidermeye, onu rahatlatmaya çalışmak. “Arkadaşını en iyi şekilde teselli ettiğine eminim.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Teselli bulmak: Avunmak.

Teslim bayrağı çekmek: 1. Yenilgiyi kabullenmek, teslim olmak. 2. Bir çekişme sonunda karşısındakinin istediğini yapmaya razı olmak. “Yakında teslim bayrağını çekerler, endişeye kapılmayın.”

Teslim olmak: 1. Kendinden üstün bir güç karşısında yenilgiyi kabul etmek, mücadeleden vazgeçmek. 2. Kendini teslim etmek, birtakım ellere bırakmak. “Teslim olursan kılına dokunulmayacaktır!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Teşrif etmek: Onurlandırmak, şereflendirmek.

Tetikte olmak: Her an uyanık ve hazır bulunmak. “Ben size tetikte olun, gözünüzü dört açın demedim mi?”

Tez canlı: Aceleci, sabırsız, beklemeye dayanamayan. “Bu kadar tez canlı olma!”

Tez elden: Çabucak, bir an önce, çarçabuk. “Tez elden hastaneye gitmeli bu yaralı!”

Tezgâhı kurmak: İşe başlamak üzere tüm araç ve gereçleri hazırlamak, çalışmaya başlamak.

Tezkeresini eline vermek: Kovmak, işten atmak, işine son vermek.Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tıka basa doldurmak: Doldururken çok bastırıp sıkıştırmak, hiç boş yer bırakmamak. “Çuvalı tıka basa doldurun, ne alırsa kârdır.”

Tıka basa yemek: Haddinden fazla yemek, çok yemek, mideyi rahatsız edecek kadar çok yemek. “Doymaz çocuk, tıka basa doldurdu karnını.”

Tımarhane kaçkını: Delice işler yapan kimse.

Tıpış tıpış yürümek: 1. Kısa adımlarla çabuk yürümek. 2. İster istemez bir yere gitmek.

Tıraş etmek: 1. (Saç, sakal) benzeri tıraş işini yapmak. 2. Bıkkınlık verecek kadar uzun ve gereksiz konuşmak. “Yeni berber iyi tıraş yapamıyor.”

Tırnak göstermek: Gözdağı vermek, korkutmak.

Tırpan atmak: 1. İstemediği kişilerin bir yerdeki görevlerine son vermek. 2. Kırıp geçirmek, topluca öldürmek, kıyıma uğratmak. “Genel müdür olunca, ilk işi yardımcılarına tırpan atmak oldu.”

Tohuma kaçmak: Yaşlanmak, evlenme çağı geçip kartlaşmak.

Tok evin aç kedisi: Varlıklı olduğu hâlde doymayan, ihtiyacı olmadığı hâlde aç gözlülük eden, her gördüğüne sahip olmak isteyen (kimse). “Bu çocuk da tok evin aç kedisi.”

Tokat aşketmek: Ansızın el içi ile vurmak.

Tok gözlü: Mala, paraya, yiyeceğe düşkün olmayan; cömert.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tok sözlü: Sözünü esirgemeden, çekinmeden, hatır gönül dinlemeden söyleyen. “Rahmetli tok sözlü bir insandı.”

Tongaya basmak: Tuzağa düşmek. “Çok kötü bastı tongaya.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Top atmak: İflas etmek. “Bu kadar kısa zamanda top atacağımızı sanmazdım.”

Topa tutmak: 1. Bir yeri top ateşi altında bulundurmak. 2. Bir kimseye kırıcı, ağır sözler söylemek.

Topun ağzında: Tehlikeye, saldırıya en yakın yerde olmak.

Toprağı bol olsun: Müslüman olmayan ölülerin anılması sırasında kullanılır, Müslüman ölüler için “Allah rahmet eylesin” denir.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Topu topu: (Azımsanan şeyler için) olup olacağı, yalnızca, hepsi. “Topu topu beş elma almış.”

Toz kondurmamak: Bir şeyi kusursuz göstermek, onda bir kusurun olabileceğini kabul etmemek. “Kızına da hiç toz kondurmuyor.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Toz olmak: Ortadan kaybolmak, kaçmak, uzaklaşmak. “Çabuk toz olun buradan.”

Toz pembe görmek: Aşırı iyimser olmak; hemen her aksaklığı, üzücü durumları iyimserlikle karşılamak. “Hayatı hep toz pembe görmüştür.”

Tozu dumana katmak: 1. Ortalığı altüst etmek, karışıklığa yol açmak, gürültü patırtı çıkarmak. 2. Çok fazla toz kaldırarak koşmak veya kaçmak. “Başıboş sığırlar tozu dumana katarak yokuştan aşağı iniyorlardı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tur atmak: Dolaşmak, dolaşıp gelmek. “Evin etrafında iki tur atıp yanıma gelsin.”

Turnayı gözünden vurmak: Hiç beklenmedik bir kazanç sağlama imkanını ele geçirmek.

Turp gibi: Çok sağlıklı, sağlam, rahatı yerinde. “Merak etme, turp gibi o.”

Turşu gibi olmak: Çok yorgun, bitkin düşmek. “Üç gündür çalışıyoruz, turşu gibi oldum, hiç hâlim kalmadı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Turşusu çıkmak: 1. Çok yorulmak. 2. İyice ezilmek, parçalanmak. “Armutların turşusu çıkmış, yenecek hâlleri kalmamış.”

Turşusunu kurmak: Bir şeyi kullanmak, harcamak gerekirken kıyamamak durumunda söylenir. “Kullanmadığı sandalyeyi vermiyor, turşusunu kuracak sanki.”

Tut kelin perçeminden: Güç bir durumda çözümün zor olduğunu anlatmak için kullanılır.

Tuttuğu dal elinde kalmak: Dayandığı, güvendiği şey önemini kaybederek işe yaramaz hâle gelmek, fayda temin edemez olmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tuttuğunu koparmak: Her girişiminden başarıyla çıkmak, her işi becermek. “O tuttuğunu koparır bir delikanlıdır, güvenin ona.”

Tutunacak dalı olmamak: Güveneceği, dayanacağı kimse bulunmamak. “Küçüktüm, tutunacak dalım yoktu, tek başımaydım.”

Tuz biber ekmek: 1. Bir yemeğe tuz ya da biber dökmek. 2. Bir üzüntünün acısını, bir kusurun ağırlığını daha da artırmak. “İyi yaptın sanki, o günleri hatırlatarak tuz biber ektin kadının yüreğine.”

Tuz (la) buz olmak: Kırılıp parçalanmak, çok küçük parçalara ayrılmak, paramparça olmak. “Masadan düşen vazo tuzla buz oldu.”

Tuzlayayım da kokma: Bilip bilmeden konuşanlar, yüksekten atanlar, düşüncesinde aldananlar için küçümseme sözü olarak kullanılır.

Tuzluya mal olmak: Oldukça çok para harcanarak sağlanmış olmak. “Arabayı tamir ettirdik ama tuzluya mal oldu.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tuzu kuru: Hiçbir derdi, sıkıntısı olmayan; kazancı yerinde olduğu için kaygılanmayan. “Sana göre hava hoş, gülersin, oynarsın, tuzun kuru nasıl olsa.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Tükürdüğünü yalamak: Verdiği sözden geri dönerek benliğini küçültmek. “Ben tükürdüğünü yalayan bir insan değilim, gideceğim oraya!”

Tümen tümen: Pek çok.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Türküsünü çağırmak: Birinin hoşuna gidecek davranış ortaya koymak, söz söylemek, onun tarafını tutmak. “Ömrümce onun bunun türküsünü çağırıp durdum, yeter artık!”

Türkü yakmak: Bir türküye ezgi uydurmak. “Sevdiği kıza yanık bir türkü yakmış diyorlar.”

Tütünü tepesinden çıkmak: Bir acının ateşiyle yanıp tutuşmak, çok üzülmek.

Tüy dikmek: Kötü bir işi, ortaya konan bir söz ya da davranışla daha da kötüleştirmek.

Tüyleri diken diken olmak: Korku, heyecan, endişe veya üşümekten vücuttaki tüyler, kıllar kabarmak, dikilmek. “Hava buz gibiydi, tüylerim diken diken olmuştu.”

Tüyü düzmek: Önceleri kötü olan kılık kıyafetini düzeltmek, iyi yaşama kavuşmuş gibi güzel giyinir olmak.

Ucu dokunmak: Bir işten biri zarar görür olmak, söylenen bir söz birine zarar vermek. “O çubuğu kıracağım fakat ucu sana dokunacak diye kıramıyorum.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ucunu kaçırmak: Çıkmaza girmek, denetimi elinden kaçırmak. “İşin ucunu kaçırdın, oldu mu ya?”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ucu ortası belli olmamak: Bir işe, söze nereden başlanacağı kestirilememek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ucunda bir şey olmak: Bir şeyde gizli bir amaç bulunmak. “Bu davranışının ucunda bir şey var ama anlayamadım.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ucu ucuna: Ancak yetişecek kadar. “İp ucu ucuna geldi.”

Ucuz atlatmak: Güç ve tehlikeli durumdan az bir zararla sıyrılmak. “Ucuz atlattık, az kalsın uçuruma yuvarlanacaktık.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Uçan kuşa borcu (borçlu) olmak: Pek çok kişiye borçlu olmak. “Babanın uçan kuşa borcu varmış diyorlar, doğru mu?”

Uçan kuştan medet ummak: Pek sıkıntıda bulunup, bu sıkıntıdan kurtulmak için her türlü çareye, olmadık yerlere başvurmak, yardım istemek.

Uçsuz bucaksız: Çok geniş. “Uçsuz bucaksız kırlarda dolaşmak istiyordum.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Uçkuruna sağlam: Namuslu, iffetine bağlı.

Uç vermek: 1. Baş vermek (çıban). 2. Bitmek, sürmek (bitki). 3. Gelişme, büyüme başlangıcı göstermek. 4. Bilinmeyeni açıklığa kavuşturucu belirtiler ortaya çıkmak. “İlk bahar geldi, dallar uç vermeye başladı.”

Ulu orta söz söylemek: Bir şeyin aslını bilmeden, düşünüp tartmadan, çekinmeden, açıktan açığa konuşmak. “Birden ayağa kalkıp ulu orta söz söylemeye başladı.”

Uma uma döndük muma: Umut edilen, beklenilen şeyler gerçekleşmeyince hayal kırıklığına uğrayan, kötü durumlara düşen, zayıflayıp gücünü yitiren insanlar için söylenir.

Umurunda

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü olmamak: Aldırış etmemek, önem vermemek.

Ununu elemiş, eleğini asmış: Hayatta yapmak istediklerini yapmış, geri kalan ömrü süresince artık yapacak önemli bir işi kalmamış kimseler için söylenir.

Utancından yere geçmek: Çok utanmak, kimsenin yüzüne bakamayıp sanki saklanacak yer aramak. “Çok mahcup olmuştu, utancından yere geçmek üzereydi.”

Uyku bastırmak: Aşırı derecede uykusu gelmek, uyuma isteği duymak. “Yemekten sonra bir uyku bastırır, kafamı kaldıramazdım.”

Uyku çekmek: Rahat ve huzurlu bir şekilde çok uyumak. “Eve gidip şöyle bir uyku çekeceğim.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Uyku gözünden akmak: Çok uykusu gelmek, göz kapakları kapanmak. “İki gündür yoldaydık, hemen hemen hiç uyumamıştık, uyku gözlerimizden akıyordu.”

Uykusu kaçmak: 1. Uyuması gerekirken herhangi bir sebepten ötürü uyuyamamak. 2. Bir sorun yüzünden kaygılanmak, endişe duymak. “Uykusu kaçmış, yatakta bir o yana bir bu yana dönüp duruyordu.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Uykusunu almak: Gerektiği kadar uyumuş olmak. “Epeydir yatıyorsun, uykunu almış olmalısın.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Uyku tulumu: 1. Uykuyu çok seven kimse, çok uyuyan. 2. İçine girilerek yatılan tulum biçimindeki yatak. “Uyku tulumu sen de, çabuk kalk!”

Uykuya dalmak: Rahat ve derin bir şekilde uyumak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Uyur uyanık: Yarı uykulu. “Uyur uyanık ayakta nöbet tutmaya çalışıyordu.”

Uzağı (ileriyi) görmek: Gelecekte ne olacağını sezmek, kestirmek. “Dedem uzağı gören bir adamdı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Uzaktan uzağa: 1. İlgisi pek az olan. 2. Çok uzaktan. “Uzaktan uzağa selamlaşıyorduk işte.”

Uzun boylu: 1. Boyu uzun olan. 2. Uzun süre. 3. Derinlemesine, ayrıntılarıyla. “Meselenin üzerinde öyle uzun boylu durmadık.”

Uzun etmek: 1. Nazlanmak, sözünde direnmek. 2. Sözü uzatmak, tartışmayı sürdürmek. 3. Aşırı gitmek. “Haydi uzun etme de gel benimle!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Uzun hikâye: Pek çok ayrıntıları bulanan, anlatması uzun sürecek, anlatılmadan da anlaşılamayacak olan olay ya da konu.

Uzun lafın (sözün) kısası: Özetle, kısaca, sözü uzatmayarak. “Uzun lafın kısası, yazar gerçekçi olmalıdır.”

Uzun uzadıya: Çok ayrıntılı olarak, en ince noktalarına inerek. “Meseleyi uzun uzadıya inceledik.”

Üç aşağı beş yukarı: Az bir farkla, az fazla ya da az eksik olmak üzere, yaklaşık olarak. “Üç aşağı beş yukarı anlaşırız, merak etme.”

Üç buçuk atmak: Çok korkmak, korku içinde olmak, istenmeyen bir durum olacak diye korkup durmak.

Üçe beşe bakmamak: Alışverişte fiyat konusunda küçük farkları önemsememek, almak ya da satmak konusunda cimri davranmamak. “İstediğini üçe beşe bakma, mutlaka al.”

Üç otuzluk: Yaşı hayli ilerlemiş (kimse).

Ümidini kesmek: Artık ummaz olmak, olacağını beklememek, kavuşamayacağını anlamak. “Ümidimi kestim iyice, kocam artık geri dönmeyecek.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ümitsizliğe düşmek: Gerçekleşmeyeceğine, olmayacağına inanmak. “Ümitsizliğe düşme bu kadar, belki geri gelir.”

Ün kazanmak: Adı her yerde duyulmak, şöhreti herkesçe bilinir olmak. “O cihana ün salmış bir güreşçidir.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Üst baş: Kılık kıyafet, giyim kuşam. “Üstüne başına hiç bakmaz ki o.”

Üste çıkmak: Suçlu olduğu halde suçsuz durumda olduğunu söyleyip karşısındakini suçlamak. “Bir an önce bu işten kurtulmak için üste çıkmayı başarmalıyım diye geçirdi içinden.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Üstesinden gelmek: Becermek, üzerine aldığı işi başarmak, yapmak. “Hiç endişelenme sen, üstesinden gelecektir o işin.”

Üste vermek: Fazladan ödeme yapmak. “Üste bir milyon verdiler ama bu arabayı değişmedim.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Üst perdeden konuşmak: 1. Üstünlük taslayarak konuşmak. 2. Çok yüksek sesle konuşmak. “Üst perdeden konuşmaya bayılır.”

Üstü başı dökülmek: Kılık ve kıyafeti çok eski olmak, perişan durumda bulunmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Üstü kapalı konuşmak: Açık, kesin ifadeler kullanmadan konuşup dinleyenin kavrayışına bırakmak. “Niçin üstü kapalı konuştuğunu bir türlü anlayamıyordu.”

Üstünde durmak: Bir işe önem vermek, o işle yakından ilgilenmek, uğraşmak. “Şu işin üstünde dur biraz, yoksa sonun kötü olacak.”

Üstünde kalmak: Artırma ya da eksiltme sırasında onda kalmak. 2. Suçlanmak. “Onlar kaçıp gittiler, kabahat bizim üstümüzde kaldı.”

Üstünden atmak: Başından savmak, bir şeyi ödev olarak kabul etmemek, başkasını ilgilendirdiğini belirtmek. “Bu iş senin, sakın üstünden atayım deme.”

Üstünden dökülmek: Bir giysi bol ve biçimsiz olmak, yakışmamak.

Üstünden (şu kadar zaman) geçmek: Aradan (şu kadar) zaman geçmek. “Üstünden şu kadar zaman geçmesine rağmen hâlâ borcunu ödemedi.”

Üstüne almak: 1. Alınmak, bir hareketin kendisine karşı yapıldığını sanarak kaygılanmak. 2. Bir görevi üstlendiğini kabul etmek. “Her sözü üstüne alma lütfen!”

Üstüne atmak: Kendi kaptığı bir suçu birine yüklemek. “Camı kendi kırdı ama suçu arkadaşının üstüne attı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Üstüne basmak: 1. Yerinde bir fikir beyan etmek. 2. İyice belirtmek. “Üstüne basa basa anlat, baban çok mağdurmuş de!”

Üstüne bir bardak (soğuk) su içmek: O işten umudunu kesmek, o işin olacağına inanmamak, parasını ya da malını almaktan vazgeçmek. “Verecek mi? Sen o paranın üstüne bir bardak soğuk su iç!”

Üstüne (üzerine) düşmek: 1. Bir şeyi elde etmek için çok uğraşmak. 2. (Çocuğu) sev

Açıklamalı Deyimler Sözlüğüme ya da korumada çok ileri gitmek. “Şu çocuğun üstüne bu kadar düşmeyelim, şımardıkça şımarıyor, neredeyse başımıza çıkacak.”

Üstüne fenalık gelmek: Aşırı ölçüde sıkılmak, çok bunalmak.

Üstüne geçirmek: 1. Bir malın tapusunu kendi üzerine yazdırmak ya da çıkartmak. 2. Bir çocuğu evlât edinmek, kendi nüfusunu kaydettirmek. “Evi üstüne geçirmiş dedem, doğru mu?”

Üstüne gelmek: Bir şey konuşulurken ya da yapılırken çıkagelmek.

Üstüne gül koklamamak: Sevdiği birinden başkasını sevmemek, başkası ile ilişki kurmamak.

Üstüne (yatmak) oturmak: Hiç hakkı değilken başkasının malını kendine mal etmek. “Vakıf mallarının üstüne oturdu adam, nasıl yaptı, vicdanı nasıl el verdi bilmiyorum.”

Üstüne titremek: Pek fazla sevgi, özen göstermek; zarar gelmesin diye itinalı davranmak. “Öğrencilerinin üstüne böyle titreyen bir öğretmen daha görmedim.”Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Üstüne toz kondurmamak: Bir şeyin kusur, eksiği olduğunu kabul etmemek. “Çocuğunun üstüne hiç toz kondurmuyor.”

Üstüne tuz biber ekmek: Bir üzüntüyü, derdi, kusuru artıracak durum oluşturmak.

Üstüne üstüne gitmek: 1. Bir konuda bir kimseye sürekli baskı yapmak. 2. Güç bir şeyden yılmayıp, sonucu tehlikeli de olsa, çekinmeden o şeyle uğraşmak. “Biliyorum zor ama üstüne üstüne gitmelisin, ancak o zaman başarabilirsin.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Üstüne varmak: 1. Bir şeyi yapmasını zorlayarak istemek. 2. Bir kadın, evli bir erkekle evlenmek. “Demek tükürdü sana; üstüne varma, zorlama demedim mi sana?”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Üstüne yıkmak: 1. Kendi işlediği bir suçu başkasına yüklemek. 2. Kendisinin de sorumlu olduğu bir işin ağırlığını başkasına yüklemek. “Evin geçim yükünü annenin üstüne yıkmışlar, sorumsuzca yaşıyorlar.”

Üstüne yürümek: Yıldırmak, korkutmak amacıyla saldıracakmış gibi yapmak; ya da saldırmak. “Öfkeyle delikanlının üstüne yürüdü.”

Üvey evlât gibi tutmak (saymak) : Horlamak, haksızlık etmek, iyi davranmamak, küçümsemek. “Dokunma bana, beni hep üvey evlât gibi tuttun, ne zaman yaklaştıysam sana köşe bucak kaçtın benden.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Üzüm üzüm üzülmek: Haddinden fazla, çok üzülmek. “Anneciği üzüm üzüm üzülüyor ama bir çare bulamıyordu.”

Vadesi gelmek (yetmek): 1. Ömrü sona ermek, eceli gelmek, ölmek. 2. Süresi dolmak, ödeme zamanı gelmek. “Vadesi geldi geçiyor ama senet sahibi hâlâ ortalıkta görünmüyor.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Vakit geçirmek: Oyalanmak, bazı şeylerle meşgul olarak zamanın geçmesini sağlamak. “Top oynayarak vakit geçirebiliriz sanırım.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Vakit kazanmak: 1. Karşı tarafı oyalayarak zamanı uzatmak. 2. Bir şeye ayrılan ya da harcanan zamanı uzatmak. “Sen onu meşgul et ki hemen yola çıkmasın, bu sayede biz de biraz vakit kazanmış oluruz.”

Vakitli vakitsiz: Rastgele bir zamanda, gelişigüzel, uygun bir zamanı gözetmeden. “Vakitli vakitsiz gelip giderdi evine.”

Vaktini almak: Epey zaman harcanmasını gerektirmek, başka bir işe ayrılmış zamanı tutmak. “Vaktini alıyorum ama başka çarem de yok.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Vaktini öldürmek: Zamanını yararsız, gereksiz, boş işlerle ya da hiç iş yapmadan, boş yere geçirmek. “Bu kazanç getirmeyen işle bütün vaktini öldürecek misin yani?”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Vaktini şaşmamak: Tam zamanında. “Vaktini şaşmaz o, göreceksin şimdi gelecek.”

Vara yoğa karışmak: Her şeye, üstüne lazım olsun olmasın her işe karışmak. “Üvey annemin vara yoğa karışmasından bıkmış usanmıştım iyice.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Varlık göstermek: Beğenilir bir iş yapmak; kendini kanıtlayacak, göze görünür bir görevini yerine getirmek; kendini göstermek. “Oynadığı ilk oyunda bir varlık gösteremedi.”

Varlıkta darlık çekmek: Elinde her imkan olduğu halde bunlardan yararlanamamak, sıkıntıya düşmek.

Vay canına!: Şaşma, öfke duygusunu dile getirmek için kullanılır.

Vebali boynuna olmak: Bir işin günahını yüklenmek.

Velveleye vermek: Gereksiz bir heyecana, telaşa düşürmek. “Bir anda ortalığı velveleye verdiler; bağırmaya, sağa sola koşmaya başladılar.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Verip veriştirmek: Ağır sözler söylemek, ağzına ne gelirse söylemek. “Yüzüne karşı verip veriştirdi ama o tek kelime bile söylemedi.”

Veryansın etmek: Hiç insaf göstermeden, acımadan saldırmak; ağzına geleni söylemek.

Vıdı vıdı etmek: Söylenip durmak, hemen her şeyi eleştirip beğenmediğini söyleyerek durmadan konuşmak, etrafındakileri rahatsız etmek. “Sus artık, vıdı vıdı edip kafamı şişirdiğin yeter.”

Vız gelmek (vız gelip tırıs gitmek): Hiç önemsememek, aldırış etmemek. “Onun sözleri vız gelir bana, önce kendine söz geçirsin.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Viraneye çevirmek: Yakıp yıkmak, yıkıntı durumuna getirmek, harap etmek. “Beş gün geçmeden viraneye çevirdiler evi.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Voli vurmak: Haksız olarak kazanç elde etmek, vurgun vurmak.

Volta atmak: Bir aşağı bir yukarı dolaşmak, gidip gelmek. “Canımız sıkıldıkça avluda volta atıp dururduk.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Vur abalıya: Bütün yükün yumuşak huylu kişiye yüklenmesi; sessiz, güçsüz kimsenin hırpalanması, hakkının çiğnenmesi durumunda karşıdaki kişiye sitem yollu söylenir.

Vur dedikse öldür demedik ya!: Bir isteği, dileği yerine getirirken aşırılığa kaçıp da işi berbat edene karış söylenir.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Vurduğu yerden ses getirmek: Eli ağır olmak, çok kuvvetli vurmak.

Vurdumduymaz Kör Ayvaz: Umursamaz, aldırmaz, duygusuz ve kayıtsız kimse.

Vur patlasın çal oynasın: Aşırı zevk ve eğlence; aşırı zevk ve eğlenceye düşkün kimsenin parasını bu yolda harcamasını anlatır. “Vur patlasın çal oynasın sabaha kadar tepinip durdular.”

Vurucu güç: Çok etkin silahlarla donatılmış, özel eğitim görmüş askerî birlik. “Ordu içinde vurucu bir gücün oluşturulması konusunda fikir birliğine vardılar.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Vücuda getirmek: Oluşturmak, meydana getirmek, var etmek. “Bütün bu canlıları Yüce Allah`tan başka kim var edebilir ki?”

Vücudunu ortadan kaldırmak: Öldürmek. “Sabaha kadar adamın vücudunu ortadan kaldırın, yoksa başımıza çok iş açacak.”

Yabana atmak: Önem vermemek, önemsiz görüp dikkate almamak, üzerinde durmamak.”Babanın sözlerini sakın yabana atayım deme.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Yabancılık çekmek: Bir iş ya da çevrede yabancı olmaktan dolayı ortaya çıkan zorlukların etkisinde kalmak.”Ona hiç yabancılık çektirmedi.”

Ya bu deveyi gütmeli, ya bu diyardan gitmeli: “Bu işi mutlaka yapmalısın, başka yolu yok, aksi taktirde burada kalamazsın.” anlamında kullanılır.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ya devlet başa, ya kuzgun leşe: “Giriştiğim iş beni ya büyük bir varlığa ve mevkiye ulaştıracak ya da mahvedecek, batıracak” anlamında söylenir.

Yad eller: 1. Baba ocağından uzak yerler, gurbet. 2. Yabancı kimseler, yabancılar. “Yiğidim yad ellerde kalmasın, dönsün geri Rabbim.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Yâd etmek: Anmak, hatırlamak. “Seni her gün yad ederiz buralarda.”

Yağ bağlamak: Semirmek, üzerine biriken yağ katılaşmak.

Yağ bal olsun: “Yediğin, içtiğin helâl ve afiyet olsun” anlamında söylenir.

Yağcılık etmek: Dalkavukluk etmek, övmek, pohpohlamak. “Öğrenci öğretmenine yağ çekiyor, gözünün içine bakıyor, bu şekilde iyi not alacağını sanıyordu.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Yağlı ballı olmak: Araları çok iyi, içli dışlı, samimi olmak. “Öyle yağlı ballı olmuşlardı ki birbirlerine her şeylerini anlatıyorlardı.”

Yağlı kapı: Çalıştırdığı kimselere bol kazanç sağlayan kimse, kuruluş, aile ya da yer. “Herkese nasip olmaz öyle yağlı kapı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Yağlı kuyruk: Kolayca ve bolca yararlanılabilecek kaynak; basitçe sömürülebilecek iş veya kimse. “Bulmuşsun bir yağlı kuyruk, çek babam çek!”

Yağlı müşteri: Bol paralı, çok alışveriş yapan zengin alıcı. “İki üç yağlı müşterimiz de olmasa kapamak zorunda kalacağız bu dükkânı.”

Yağma gitmek: Bir şey çok alıcı bulup çok satılmak, kolay müşteri bulma

Açıklamalı Deyimler Sözlüğük. “Kapanın elinde kalıyor, yağma gidiyor, koş koş, sen de yetiş!..”

Yağma Hasan`ın böreği: Hakkı olanın da olmayanın da kolayca yararlandığı, kimsenin korumadığı, her yanından sömürülen kaynak.

Yağma yok: “Öyle şey olmaz, buna izin vermezler, kolay kolay elde edemezsin” anlamında bir tutumun ya da davranışın yanlışlığı ifade etmek için kullanılır.

Yağmurdan kaçarken doluya tutulmak: Bir tehlikeden, güç bir durumdan kaçarken daha kötüsüyle karşılaşmak.

Yağmur yağarken küpünü doldurmak: Kazanma fırsatı varken ondan yararlanıp para veya mal edinmek. “Bana bak aslanım, daha ne istiyorsun, yağmur yağarken küpünü doldur yoksa pişman olursun.”

Yağ tulumu: Çok şişman, çok yağlı. “Birkaç ay sonra yağ tulumu olacak, şuna birisi söylese de çok yemese.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Ya herrü (herro) ya merrü (merro): “Tehlikeyi göze aldık, giriştiğimiz işte ya batar ya da çıkarız” anlamında kullanılır.

Yahudi pazarlığı: Tarafların çıkarlarını düşünerek çekişe çekişe yaptıkları pazarlık. “Benimle Yahudi pazarlığı yapmaya kalkma lütfen.”

Yakadan atmak: Savıp kurtulmak, başından atmak. “İnan onu yakamdan atmaya çalışıyorum.”

Yaka paça: Hiçbir itiraz dinlemeden, zorla, kuvvet kullanarak (götürmek). “Polisler adamı yaka paça götürdüler.”

Yakası açılmadık: Hiç duyulmadık, bilinmedik, ayıp söz, küfür.

Yakasına sarılmak: İstediği şeyi almak ya da dövmek için tutup bırakmamak, zorlamak. “Çocuk annesinin yakasına sarılmış balon diye ağlıyordu.”

Yakasına yapışmak: Hesap sormak ya da bir şey istemek için tutup bırakmamak. “Beni de götüreceksin diye yakama yapıştı, ben de getirmek zorunda kaldım.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Yakasını bırakmamak: Bezdirecek kadar üstüne düşmek, ısrar etmek, yanından ayrılmamak. “Ne olursa olsun yakasını bırakmayıp paramı alacağım ondan.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Yakasını kaptırmak: Bir şeyin, bir kimsenin etkisinden kendisini kurtaramamak, ona bağlanmış olmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Yakayı sıyırmak: Kurtulmak, kaçmak. “Çok şükür şu adamdan yakayı sıyırdık.”

Yaka silkmek: Bıkıp usanmak; bir iş, durum, yer ya da kimsenin olumsuz yanlarından tedirginlik duyduğunu belirtmek. “Doğrusu yaka silkinecek bir iş seninki de.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Yakayı ele vermek: Yakalanmak, kaçamayarak ele geçmek. “Mahallenin hırsızı sonunda yakayı ele verdi.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Yakayı kurtarmak: Umulmazken bir işten ya da kimseden kurtulmak, kaçmak. “Bu pis işten yakayı nasıl kurtardık hâlâ anlayabilmiş değilim.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Yakınlık duymak: Birine karşı sevgi ve ilgi duymak, yabancılık hissetmemek. “Hayatta yakınlık duyduğum tek insandı.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Yakışık almamak: Yerinde olmamak, uygun düşmemek, yaraşmamak. “Çocuğu herkesin içinde azarlaman hiç de yakışık almadı.”

Yalancı pehlivan: Yapamayacağı bir işi yapabilecekmiş gibi görünen kimse, palavracı. “Yalancı pehlivanın biridir o, ona güvenmeyin.”

Yalancısı olmak: Doğruluğu bilinmeyen, inanılmayacak sözleri bir başkasından işiterek söylemiş olmak. “Ben şefin yalancısıyım, müdür ihalelerde insiyatifini kullanıyor ve rüşvet yiyormuş.”

Yalan dolan: Hile, düzen, dalavere, yolsuz davranış. “Yalan dolanla iş görmeye kalkanların başına işte bunlar gelir.”

Yalan yere: Gerçeğe uygun olmayarak. “Yalan yere adamı şikâyet ettiler.”

Yalayıp yutmak: 1. İştahla, hiçbir şey bırakmadan yiyip bitirmek. 2. Kötü bir söz ya da davranış karşısında sessiz kalıp, kabullenmek. “Sofradaki bütün yemekleri yalayıp yuttu.”

Yalpa vurmak: İki yana, sağa sola; bir o yana, bir bu yana sallanarak yürümek. “Nedendir bilmem, yalpa vurarak yürüyordu.”

Yalvar yakar olmak: Çok yalvarıp yakarmak.

Yan bakmak: Beğenmeyerek, kötü niyetle, düşmanca bakmak. “Bu adamın her gün yan bakması artık canıma yetti!”

Yan basmak: 1. Aldanmak. 2. Kaypaklık edip dürüst davranmamak. “Sana tanınan bu fırsatı iyi değerlendir, sakın yan basayım deme.”

Yan çizmek: Kendisine yüklenen bir görevden kaçmak. “Üç kişi yan çizdi, demek ki ikimiz taşıyacağız bu bidonları.”

Yandan çarklı: 1. Şekeri yanına konmuş olan kahve veya çay. “Usta, iki yandan çarklı yap!” 2. Bir omuzu düşük olarak yürüyen. 3. Çarkı yanda olan gemi.

Yan gelip yatmak: Yapacak işleri olduğu hâlde yapmamak, rahatına bakmak, keyfince yaşamak. “Hiç çalışmıyor, yan gelip yatıyor akşama kadar.”

Yangına körükle gitmek: Anlaşmazlığı, gerginliği, kargaşalığı artırıcı, her iki tarafı kışkırtıcı söz ve davranışlarda bulunmak. “Sen karışma, çekil aralarından, yangına körükle mi gitmek istiyorsun?”

Yan gözle bakmak: 1. Kötü niyetle, düşmanca bakmak. 2. Göz ucuyla bakmak. “Tezgâhtaki mallara yan gözle bakıp geçti.”

Yanık ses: Hüzünlü, çok dertli, içindeki acıyı dile getiren ses.

Yanına bırakmamak: Kendisine yapılan kötülüklerin öcünü almak, cezasını sert karşılıklarla vermek. “Bunu, onun yanına bırakmayacağım.”

Yanına (kâr) kalmak: Kendisinden öç alınmamak, yaptığı kötülük sert karşılık görmemek, cezasız kalmak. “Adamın yaptığı yanına kâr kaldı, nasıl adalet bu?”

Yanına salâvatla varılır: Çok öfkeli, kızgın ve kibirlidir.

Yanından bile geçmemiş: Hiç ilgisi yok, en ufak benzerliği bile yok. “Sen kardeşini bir görsen, bu onun yanından bile geçmemiş.”

Yanıp tutuşmak: 1. Elde etmek için güçlü bir istek duymak, elde edemediği için de büyük üzüntü içinde olmak. 2. Kuvvetli bir aşkla sevmek. “Bakan olmak isteğiyle yanıp tutuşuyordu.”

Yanıp yakılmak: Sızlanıp şikâyet etmek, derdini döküp durmak. “Çoluk çocuk açtı, kimse yardım elini de uzatmıyordu, birine de yanıp yakılmayı bir türlü kendine yediremiyordu.”

Yanlış ata oynamak: Kazanmak için giriştiği işte tuttuğu yol, dayandığı kimse dayanıksız ve çürük çıkmak, dolayısıyla aldanmış olmak.

Yanlış kapı çalmak: İsteğinin yapılamayacağı bir yere başvurmak. “Meğer biz yanlış kapı çalmışız.”

Yan tutmak: Taraflardan birini desteklemek, onun söz ve davranışlarını benimsemek, yansız olmamak. “Yan tutmayıp tarafsız kalırsan senin için daha iyi olur.”

Yan yan bakmak: Düşmanca, kötü niyetle bakmak.

Yapmadığını bırakmamak: Bütün kötülükleri yapmak, eziyet etmek.

Yara açmak: 1. Bir şeyin yüzünde, özellikle de vücudun bir yerinde yara oluşmasına sebep olmak. 2. Büyük dert, acı, üzüntü vermek. “Onun sözleri içimde bir yara açtı.”

Yaraya merhem olmak: Acil ihtiyaçları karşılamak. “Şu getirdiklerim yaraya merhem olur mu bilmem?”

Yardan atmak: Bir kimseyi aldatarak kazaya uğratmak, tehlikeli bir durumun içine itmek, türlü belâlara sokmak. “İnsan dostunu yardan atar mıymış?”

Yarı buçuk: Tam değil, çok az, tamamlanmamış, baştan savma.

Yarım adam: Güçsüz, sakat, zayıf, hasta kimse. “Ben bir yarım adamım diye beni hor göremezsiniz!”

Yarım ağızlı (söylemek): İsteksizce, istemeye istemeye, gönülsüzce (söylemek). “Demek sizi de yarım ağızla davet ettiler.”

Yarım yamalak: Gelişigüzel, üstünkörü, eksik ve kusurlu. “Ödevlerini bir daha yarım yamalak yapma!”

Yarından tezi yok: En kısa zamanda, çok çabuk, geciktirmeden.

Yarı yolda bırakmak: Verilen desteği, yapılan yardımı sonuna kadar götürmemek. “Sana nasıl güvenebilirim, beni kaç kez yarı yolda bıraktın.”

Ya sabır çekmek: Kötülüklere, sıkıntılara, üzücü olaylara karşı tepki göstermemeye çalışıp, Cenab-ı Allah’tan kendisine sabır vermesini istemek.

Yaş Dökmek: Ağlamak. “Senin için az yaş dökmedi ailen.”

Yaşını başını almış (olmak): Yaşı epeyce ilerlemiş olmak, yaşlanmış veya olgunlaşmış olmak. “Yaşını başını almış bir adamdır, çekinmeyin, gidin, size olgun davranacaktır.”

Yaşını içine akıtmak: Hissettiği acıyı, ızdırabı, üzüntüyü belli etmemek; ağlamak isteğini bastırmak.

Yaş tahtaya (yere) basmamak: Kolay kolay tuzağa düşmemek, uyanık davranmak. “O, benim yaş tahtaya basmayacağımı iyi bilir.”

Yatağa düşmek: Hastalık yüzünden yatmak zorunda kalmak, ayağa kalkamayacak durumda olmak. “Sizin yüzünüzden yatağa düştü çocukcağız.”

Yataklık etmek: Bir suçluya yardım etmek, onu gizlemek, barındırmak.

Yatak yorgan yatmak: Çok hasta olmak. “Bizim adam yatak yorgan yatıyor, ne yiyor, ne içiyor.”

Yatırım yapmak: Gelir amacıyla bir işe para yatırmak veya aynı amaçla önceden ortam hazırlamaya çalışmak. “Biz o arsayı yatırım yapmak için aldık.”

Yavaş gel: “Atıp tutma, abartma, ölçüsüz konuşma” anlamında kullanılır.

Yaya kalmak: 1. Taşıt ya da hayvana binmeden yürümek zorunda kalmak. 2. Yardımcısız kalmak, güvendiği yer ve kişileri kaybetmek, istediği şeyi yapamaz olmak. “İşte şimdi yaya kaldın, ne yapacaksın görelim?”

Yayan yapıldak: Çıplak ayakla, yayan. “Onca yolu yayan yapıldak yürüyecek.”

Yaygarayı basmak: Bağırıp çağırmak, önemli bir nedeni olmadığı hâlde feryat etmek. “Elinden şekeri alınınca yaygarayı bastı.”

Yaz boz tahtasına çevirmek: Bir konuda birbirine uymayan kararlar almak, kararsızlık yüzünden bir konuda sık sık fikir değiştirmek.

Yedeğe almak: Bağlayarak arkasından çekip götürmek.

Yedi canlı: Pek çok ölüm tehlikesi geçirip sağ kurtulan insan ya da hayvan. “Yedi canlı mısın nesin, nasıl kurtuldun o kazadan?”

Yedi düvel: Bütün devletler, herkes, bütün dünya. “İstiklâl Savaşı`nı yedi düvele karşı verdik biz.”

Yediden yetmişe: En büyüğünden en küçüğüne, eli ayağı tutan herkes. “Halk yediden yetmişe silâhlanmış düşmanı bekliyordu.”

Yediği naneye bak: Yersiz, uygunsuz iş yapanlar için kullanılır.

Yedi iklim dört bucak: Hemen her yer, bütün dünya. “Yedi iklim dört bucak dolaştı durdu.”

Yedi kat yabancı: El, ne akraba, ne tanıdık, hiçbir yakınlığı yok. “Yedi kat yabancıyla iş yapmam diyor.”

Yeğ tutmak: Bir şeyi bir şeyden daha önemli görüp tercih etmek. “Kim ki öbür dünyayı bu dünyaya yeğ tutar, o kazanmıştır.”

Ye kürküm ye: Saygının kişiliğe karşı değil, zenginliğe, varlığa, giyim ve kuşama karşı gösterildiğini anlatmak için kullanılır.

Yele vermek: 1. Boşuna harcamak. 2. Savurmak. “Bütün parayı yele vermek zorunda mıydın?”

Yelkenleri suya indirmek: Israrından, iddiasından, direnmekten vazgeçip karşısındakinin dediğini kabul etmek; yüksekten atıp tutmayı bırakarak yumuşamak. “Yelkenleri nasıl da suya indi dediğini yaptıramayınca.”

Yel yeperek yelken kürek: Telâş içinde, çok acele olarak, heyecanla.

Yemeden içmeden kesilmek: Bir üzüntü, korku ya da heyecan sebebiyle yiyemez duruma gelmek, iştahı kapanmak. “Yemeden içmeden kesildi, âşık mıdır nedir?”

Yeme de yanında yat: İstek uyandıran, görünüşü çok çekici olan, çok lezzetli yemekler için kullanılır.

Yemin etsem başım ağrımaz: “Gerçek olduğundan eminim, bu konuda yemin de edebilirim” anlamında kullanılır.

Yenilir yutulur gibi değil: 1. Yenmeyecek nitelikte (yiyecekler için). 2. Aşırı, çok pahalı. 3. Çok ağır, kabul edilmez (söz). 4. Kendisiyle başa çıkılamayacak durumda olan. “Doğrusu yenilir yutulur gibi değildi o sözler.”

Yer almak: 1. Bir şey yapanların arasında bulunmak. 2. Adına ayrılan yerde bulunmak “Şiir komisyonunda sen de yer aldın mı?”

Yer cücesi: Ufak tefek olduğu gibi kurnaz, fitneci, çok bilmiş kimse.

Yer demir gök bakır: “Hiçbir yerden yardım alma umudu kalmadı, bütün kapılar kapalı, yardım imkânları ortadan kalktı, kime baş vurdumsa elim boş döndüm” anlamında çaresizliği anlatmak için kullanılır.

Yerden yere çalmak: Çok hırpalamak, acınacak duruma düşürmek, zor durumlarda bırakmak. “Bütün milletin içinde yerden yere çaldı delikanlıyı.”

Yere bakan yürek yakan: Uslu, uysal, sessiz görünüp gizliden gizliye ve sinsice dolap çeviren, kötülük yapan kimse. “Desene yere bakan yürek yakan cinstenmiş o da.”

Yere göğe koyamamak: Çok önem vermek, nasıl ağırlayacağını ve memnun edip mutlu kılacağını bilememek.

Yer etmek: 1. İz bırakmak. 2. İyice yerleşmek. “Bu sözler kulağına iyice yer eder umarım.”

Yerinde duramamak: Sürekli hareket etmek, kıpırdanmak, sabırsızlanmak, içi içine sığmamak, eyleme geçmek için telâş içinde dolaşmak. “Gelecekleri haberini alınca ne yapacağını şaşırdı; yerinde duramıyor, sağa sola koşturup duruyordu.”

Yerinden oynamak: 1. Bulunduğu bir yerden ayrılmak. 2. Hareketli, heyecanlı, gürültülü, karışık bir zaman yaşamak. “O büyük kahramanın dönüş haberi gelir gelmez şehir yerinden oynamıştı sanki!”
Yerinden oynatmak: Yerini değiştirip başka bir yere kaldırmak. “Sakın bu vazoyu yerinden oynatmayın.”

Yerinde saymak: 1. Yürür gibi yaparak hep aynı yerde ayaklarının birini kaldırıp birini basmak. 2. Hiç gelişme, ilerleme gösterememek. “Okullar neredeyse kapanacak ama bizim çocuk hâlâ yerinde sayıyor, okumayı bir türlü sökemedi.”

Yerinde yeller esmek: Yok olmak, artık bulunmamak. “Gittiğimde ayakkabıların yerinde yeller esiyordu.”

Yerin dibine geçmek: 1. Çok utanmak, sıkılmak. 2. Kaybolmak, göze görünmez olmak. “Şuradaydı ama bulamıyorum, yerin dibine geçti sanki!”

Yerine geçmek: 1. Görevden ayrılan birinin yerine geçmek. 2. Bulunmayan bir nesnenin yerine kullanılabilmek. “Emekli olan müdürün yerine geçmek için iki müdür yardımcısı yarışa tutuştular.”

Yerini bulmak: 1. Aradığı bir yeri bulmak. 2. Yerine gelmek. 3. Kendine uygun durumu, mevkiyi bulmak. “Yerini bulursam kızımı vermekte gecikmeyeceğim.”

Yerini doldurmak: 1. Daha önce görevinden ayrılan, yerine geçtiği biri kadar başarılı olmak. 2. Yerinin adamı, görevinin üstesinden gelir olmak. “Bakalım yerini doldurabilecek mi?”

Yeri yurdu belirsiz: Serseri; ne iş yaptığı, nerde kaldığı, nereli olduğu bilinmeyen. “Yeri yurdu belirsiz bu adama yüz verme demedim mi?”

Yerle bir etmek: Bir yeri yakıp yıkmak, tahrip etmek, temeline kadar söküp dağıtmak, taş taş üstüne bırakmamak. “Koca kenti bir saat bombalayıp yerle bir ettiler.”

Yerli yersiz: Uygun olsun olmasın, uygun zamanı kollamadan. “Yerli yersiz konuşup duruyor geveze adam.”

Yer tutmak: 1. Bir yeri kaplamak. 2. Birine bir yer ayırmak. “Salonda yer tutmak yasaktır!”

Yer vermek: 1. Önemini belirtmek. 2. Kendi yerini bir başkasına vermek. 3. İmkân tanımak. “Bu fikre de yer vermeliyiz.”

Yer yarılıp içine girmek: 1. Çok utanmak. 2. Yitirilen şey bir türlü bulunamamak. “Yer yarılıp içine girdi sanki, önceki gün şurada duruyordu.”

Yer yerinden oynamak: Bir olay toplumda telâş, heyecan, gürültü, patırtı, kargaşa oluşturmak.“Bu kaleyi de zaptedersek yer yerinden oynayacak, bizi kimse tutamayacak artık.”

Yeşil ışık yakmak: Bir şeyin olmasına izin vermek, göz yummak. “Onların bize yeşil ışık yakacaklarını hiç sanmıyorum.”

Yılan hikâyesi: Bir türlü sonuca bağlanamayan, çözümlenemeyen, uzayıp giden (mesele ya da iş). “Yılan hikâyesine döndü iş, ne yapacağız şimdi?”

Yılanın kuyruğuna basmak: Zararı dokunacak, kötülük yapacak bir kimseye ilişmek ya da sataşmak yoluyla fırsat vermek.

Yıldırımları (veya şimşekleri) üstüne çekmek: Kimi davranışlarıyla pek çok kimseyi kızdırarak eleştirilere, saldırılara yol açmak. “Bu hareketlerinle şimşekleri üzerine çekiyor, hepimizi tehlikeye atıyorsun.”

Yıldırımla vurulmuşa dönmek: Ansızın ortaya çıkan kötü bir durum karşısında sarsılmak, ne yapacağını bilemez olmak, bitkin ve şaşkın bir duruma düşmek. “İflas haberini duyunca yıldırımla vurulmuşa döndü, oraya yığılıp kaldı.”

Yıldızı barışmamak: Aralarında görüş, düşünce ve duygu ayrılıkları bulunup birbirlerinden hoşlanmamak, birbirleriyle iyi geçinmemek, anlaşıp uyuşamamak. “Şu adamla yıldızım bir türlü barışmadı gitti.”

Yıldızı parlamak: Çok başarılı olup herkesin dikkatini çekecek duruma gelmek, ün kazanmak. “Yıldızı parladığı bir sırada hayata veda etti.”

Yıldızı sönmek: Ününü ve itibarını kaybetmek. “Yıldızının bu kadar çabuk söneceği kimin aklına gelirdi ki!”

Yiğitlik sende kalsın: “Karşısındaki anlamasa da hoşgörü göster, özveride bulun, ılımlı davran, böylelikle soylu davranışını göstermiş olursun” anlamında bir anlaşmazlığa son vermek için taraflardan birine söylenir.

Yiyip bitirmek: 1. Parayı tüketinceye dek harcamak. 2. Yemeği sonu gelinceye kadar yemek. 3. Birini üzmek, tedirgin etmek, devamlı hırpalamak. “Senin bu hareketlerin beni yiyip bitirdi!”

Yok canım!: 1. Gerçek mi, öyle mi? 2. Hayır inanmam, doğru değil bu! “Yok canım, değil ona gitmek, hiç görmedim bile.”

Yok devenin başı!: “Daha neler, çok abartıyorsun, bu sözlere inanmam” anlamında, söylenenlere inanılmayacağını anlatmak için kullanılır.

Yok pahasına: Son derece ucuz, değerinin altında bir fiyata, ölü fiyatına. “Yok pahasına sattılar evi, yazık oldu.”

Yol açmak: 1. Yeni bir yol yapmak. 2. Herhangi bir sebepten ötürü kapanmış yolu açmak, geçilir duruma getirmek. 3. Birinin geçmesi için kenara çekilip geçme önceliği tanımak. 4. Bir olayın başlamasına sebep olmak, öncülük etmek. “Onun bu çıkışı özgürlük hareketinin başlamasına yol açtı.”

Yola çıkmak: 1. Bir yere gitmek üzere bulunduğu yerden ayrılmak. “Sabah erkenden yola çıkacaklarmış.”

Yola düşmek: Bir zorunluluk sebebiyle yola çıkmak, yol almaya başlamak. “Çabuk olun, onlar yola düşmüşlerdir bile.”

Yola gelmek: Ters tutumunu düzeltmek, uslanmak, istenilen biçimdeki davranışı kabul etmek. “Kaygılanma, eninde sonunda yola gelecektir.”

Yola getirmek: Birinin bir konudaki ters tutumunu düzeltmek.

Yol almak: 1. Çıkılan yolda ilerlemek.”Bir saatte epey yol alırız.” 2. Mesleğinde ilerlemek. “Kaynakçılığa başlayalı çok olmadı ama oldukça yol aldı.”

Yol aramak: Bir meseleye çare bulmaya çalışmak, imkân aramak. “Bu çıkmazdan kurtulmak için bir yol arıyoruz fakat bulamıyoruz.”

Yol bulmak: Bir çözüm, bir çare bulmak. “İnşallah bir yolunu bulur, öderiz borcumuzu.”

Yoldan çıkmak: 1. Bir taşıt bir sebeple yolundan ayrılmak, gitmez olmak. 2. Kötü yola sapmak, doğru yoldan ayrılmak, azgınlığa düşmek. “Komşunun çocuğu iyice yoldan çıkmış, ne yaptığını bilmiyor.” 

Yoldan kalmak: Gitmek istediği yere gidememek, alıkonmak, bir engel dolayısıyla gecikmek. “Çekilin önümüzden, bizi biraz daha oyalarsanız yoldan kalacağız.”

Yol geçen hanı: Hemen herkesin girip çıktığı, uğradığı yer. “Sanki bu ev yol geçen hanı, hiç mi rahat etmeyeceğiz kendi evimizde!”

Yol göstermek: 1. Rehberlik etmek, yolu bilmeyene tarif etmek, nasıl gidileceğini anlatmak. 2. Nasıl davranılacağını, ne yapılacağını öğretmek. “Benim elimden bir şey gelmez, patrona git, o bir yol gösterir sana.”

Yol iz bilmemek: 1. Bulunduğu yerde yabancı olup gideceği yolu ve yeri bilmemek. 2. Görgüsüz davranmak.

Yol kesmek: 1. Birinin geçmesine engel olmak. 2. Issız yerlerde, yollarda soygunculuk yapmak. “Düğün alayının yolunu kesmiş eşkıyalar.”

Yol tutmak: Yaşayışını inandığı, doğru bildiği bir düzende sürdürmek. “Sen de kendine özgü bir yol tuttun demek!”

Yolu (ayağı) düşmek: Yolu üzerinde bulunan o yerden geçmesi gerekmek; o yer, yolu üzerinde bulunmak. “Sizin köye de yolum düştü, babanı gördüm, sana selâm söyledi.”

Yoluna çıkmak: 1. Karşılamaya gitmek. 2. Yolda karşısına çıkmak. “Bütün kasaba halkı yeni gelen kaymakamın yoluna çıkmıştı.”

Yoluna (rayına) girmek: İstenilen biçimi almak, gerekli olan şekilde gelişmek.

Yoluna koymak: Bir işi olumlu bir duruma sokmak, istenilen şekle getirmek. “İşlerini kısa zamanda yoluna koymayı başardı.”

Yolunu beklemek: Gelmesini beklemek. “Az yolunu beklemedi oğlunun.”

Yolunu bulmak: 1. Kanunî olmayan yollardan kazanç sağlamak. 2. Çözüme ulaşmak, gereken çareyi bulmak. “Onu razı etmenin yolunu buldum, çabuk benimle gel.”

Yolunu kaybetmek: Hangi yoldan gideceğini bilememek, şaşırmak. “Çocuklar yollarını kaybetmişler, tam aksi yönde ilerliyorlardı.”

Yolunu sapıtmak: Kötü yola düşmek, doğru yoldan ayrılmak. “Yolunu sapıtmış şu adamı Allah’tan başka kim doğru yola getirebilir?”

Yolunu yapmak: Bir işi olumlu sonuca ulaştıracak ya da mümkün kılacak girişimde bulunup hazırlık yapmak veya tedbir almak.

Yolu tutmak: Bir yoldan kimseyi geçirmeyecek biçimde düzen kurmak. “Askerler tam teçhizatlı yolu tutmuşlar, bekliyorlardı.”

Yol yordam: Bir şey, davranış ya da yapışın usul ve kuralları. “Madem yol yordam bilmezsin neden kalkışırsın böyle bir işe.”

Yorgan gitti, kavga bitti: “Kavga, çekişme, anlaşmazlık nedeni olan şey ortadan kalkınca kavga da sona erdi.” anlamında kullanılır.

Yorgunluğunu almak: 1. Yorgun kişi, yorgunluğunu gidermek için dinlenmek. 2. Yorgun birini dinlendirmek.

Yorgunluğunu çıkarmak: 1. Dinlenmek. 2. Yaptığı işten, dinlenmesini sağlayacak iyi bir haber alıp huzur içinde olmak.

Yörüngesine oturtmak: 1. (Uydu) istenilen yerde ve yönde hareket eder olmak. 2. Bir iş yoluna girmek, rayına oturmak.

Yufka yürekli: Çok duygulu olup olaylardan hemen etkilenip ağlayan, çok acıyan, üzülen kimse.”Senin bu kadar yufka yürekli olacağını düşünemezdim.

Yukarı tükürsem bıyık, aşağı tükürsem sakal: İki davranış, iki kimse, iki karşıt şey arasında bir tercih yapamama zorluğunu anlatmak için kullanılır.

Yumruk kadar: 1. Küçücük, bir yumruk büyüklüğünde ancak (nesne). 2. Küçük çocuk. “Yumruk kadar çocuktan dayak yediğin doğru mu?”

Yumurta kapıya gelmek: Yapılması gereken bir iş için zaman daralmış olmak, iş çok sıkışık zamana rastlamak. “Sen hep işleri yumurta kapıya gelence mi yaparsın?”

Yumurtaya kulp takmak: Hemen her şeye bir kusur bulmak, bahane bulmakta usta olup hiçbir şeyi beğenmemek.

Yumuşak yüzlü: Kendisinden istenilenleri geri çevirmeyen, kimseyi gücendirmek istemeyen kimse. “Yumuşak yüzlü olduğum için mi tepeme çıkıyorsunuz?”

Yuvarlak hesap: Ayrıntıya girmeden, bir bütün sayıya yaklaşık olarak tamamlanabilen hesap. “Aldığımız mallar yuvarlak hesap yüz bin lira tuttu.”

Yuvarlanıp gitmek: Eldeki imkânlar içinde hayat sürmek. “Yuvarlanıp gidiyoruz işte.”

Yuvasını bozmak: Ev ve aile düzenini bozmak, dağıtmak, alt üst etmek. “Hiç sebepsiz yuvasını bozdu nankör adam.”

Yuvasını yapmak: Birinin hakkından gelmek, hakettiği ceza ya da cevabı vermek. “Onun yuvasını yapmak ancak bana düşer.”

Yuvasını yıkmak: 1. Birinin eşinden ayrılmasına yol açmak. 2. Bir kimse eşinden ayrılarak aile düzenini bozmak, yok etmek. “Zorla kadıncağızın yuvasını yıktılar, lânet olsun onlara.”

Yük altına girmek: Sorumluluk gerektiren, ağır bir görevi kabul etmek. “Desene boş yere yük altına girmişiz biz.”

Yük olmak: 1. Sıkıntılı bir işi başkasına yaptırmak. 2. Masraflarını başkasına ödetmek. “Çocuklarım artık bana yük olmuyorlar.”

Yükseklerde dolaşmak: Elde edilmesi zor şeyler istemek. “Yükseklerde dolaşmayı bırak da olabilecek bir şey iste.”

Yüksek perdeden konuşmak: 1. Yüksek sesle konuşmak. 2. Meydan okurcasına sert konuşmak. 3. Yapılması güç şeyleri yapacakmış gibi abartılı konuşmak. “Bu adam yüksek perdeden konuşmaya bayılıyor.”

Yüksekten atmak: Yapamayacağı şeyleri söylemek. “Amma da yüksekten atıyor.”

Yükte hafif pahada ağır: Taşınması kolay, değerli eşya (altın, elmas gibi.)

Yükün altından kalkmak: 1. Üzerine aldığı ağır bir işi başarmak. 2. Gördüğü bir iyiliğin karşılığı olarak bir şeyler yapmak. “Onu bu yükün altından kalkamaz sananlar nasıl da yanıldılar.”

Yükünü tutmak: Çok zenginleşmek, para ve mal kazanmış olmak. “Kısa zamanda yükünü tuttu bizim komşu.”

Yüreği ağzına gelmek: Birden bire çok korkmak, kalbi yerinden fırlayacakmış gibi hızlı hızlı atmak. “Karanlık ve ıssız sokakta yürürken bir çığlık duydu, yüreği ağzına geldi o an.”

Yüreği cız etmek: Çok acımak, içi sızlamak. “Eşinin o hâlini görünce yüreği cız etti.”

Yüreği çarpmak: 1. Korku ve kaygı duyup merak etmek, bu sebeple tedirgin olmak. 2. Yüreği hızlı vurmak.

Yüreği dayanmamak: Çok acı duymak, acısına katlanamamak. “Ailesinin son ferdini de kaybedince yüreği dayanmadı ihtiyar kadının, yatağa düştü.”

Yüreği ezilmek: 1. Üzülmek, çok acı duymak. 2. Çok acıkmış olmak. “İçim eziliyor, bir şeyler yemeliyim.”

Yüreği hop etmek: Bir olay karşısında birdenbire korkup heyecanlanmak.

Yüreği ferahlamak: İçi kaygıdan, sıkıntıdan kurtulmak.

Yüreği kabarmak: 1. Midesi bulanmak. 2. Merak, kaygı, korku ve sıkıntı yüzünden derin bir soluk alma gereği duymak.

Yüreği kalkmak: Heyecanlanmak. “Tekne sallandıkça yüreği kalkıyordu.”

Yüreği kararmak: İçine bir karamsarlık, bir sıkıntı çökmek; iyimserliği ortadan kalkmak. “Yüreğin kararmasın, onu bulacağımızdan emin ol.”

Yüreği katı: Acımasız, acıma duygusundan yoksun kimse.

Yüreğine (içine) dert olmak: Birine karşı ya da birinin kendine karşı yaptığı bir davranış sonradan kendisi için acı, üzüntü kaynağı olmak. “Ona yemek vermedim ama yüreğime dert oldu.”

Yüreğine inmek: 1. Birdenbire ölmek. 2. Büyük ölçüde üzülmek. “Bu acı haberi verip de yüreğine indirmek mi istiyorsun?”

Yüreğine (içine) işlemek: Çok tesirli olmak, derinden acı vermek.

Yüreğine od düşmek: Yüreği yanmak, belli bir sebep sonucu büyük bir acı duymak, çok üzülmek. “Kim ki başkasının uğradığı felâket onun yüreğine od düşürür, işte adam odur.”

Yüreğine su serpilmek: Duyduğu üzüntüyü hafifletecek bir haberle karşılaşmak, ferahlamak. “Demek mahkemeye başvurmaktan vazgeçmiş, yüreğime su serpildi doğrusu, yoksa olayı hemen herkes duyacaktı.”

Yüreği küt küt atmak: Korku ve heyecandan yüreği hızlı hızlı çarpmak.

Yüreği oynamak: Ansızın heyecanlanmak veya korkmak, tedirgin olmak.

Yüreği (içi) parçalanmak: Çok acımak, karşılaştığı bir durum sebebiyle çok üzüntü duymak. “Zavallının o hâlini görünce içim parçalandı.”

Yüreği pek: 1. Korkusuz, yürekli, çok cesaretli. 2. Yüreği katı. “Onca insanla baş etmeyi göze alıyor, yüreği pek bir insanmış demek ki.”

Yüreği yanmak: 1. Çok fazla acımak. 2. Bir felâkete uğramak. “Yüreğim yanıyor, acısını bir türlü unutamıyorum.”

Yürükten bağlanmak: İçten, samimi olarak sevgi ve saygı duymak.

Yürürlüğe girmek: Bir kanun ya da kararname uygulanmaya başlamak.

Yüzünü ağartmak: Yakınlarının övünç duymasına neden olacak beğenilir bir iş yapmak.

Yüz bulmak: Kendisine gösterilen hoşgörüden yararlanma yoluna gidip şımarmak, hoşa gitmeyen davranışlarda bulunmak.

Yüze gülmek: 1. Sevimli, çekici görünmek. 2. Yalandan dost görünmeye çalışmak. “Yüze gülüp arkadan insanın ekmeğini alır onlar.”

Yüze vurmak: İşlediği bir suçu ya da kabahati birinin açıkça yüzüne söyleyip onun utanmasına yol açmak. “Suçunu sakın yüzüne vurup da utandırma onu.”

Yüze yüze kuyruğuna gelmek: Uzun süren bir işin sonuna yaklaşmış olmak.

Yüz görümlüğü: Güveyin gelinin duvağını açarken verdiği armağan.

Yüz göz olmak: Senli benli olmak ve birbirinden çekineceği kalmamak, aradaki mesafe kalkmış olmak, lâubalileşmiş olmak. “İyice yüz göz olduk, beni artık dinlemiyorlar.”

Yüz karası: 1. Utanılacak bir durum. 2. Ailesi, çevresi için utanç verici bir iş yapmak.”Ailemizin o yüz karasını hiç kimse görmeye gitmeyecek, anladınız mı?”

Yüz kızartıcı: Çok utandırıcı hareket veya durum.

Yüz dökmek: Zorlanarak, utanmayı ve sıkılmayı göze alarak, yalvararak bir kimseden ricada bulunmak.

Yüz tutmak: Bir şey olmak üzere bulunmak. “Hava kararmaya yüz tuttu.”

Yüzde kalmak: 1. Derinleştirmemek. 2. Önemli şeyler meydana getirmemek.

Yüzü ak: Suçu, utanılacak durumu bulunmamak; temiz ve saf olmak. “Alnım açık, yüzüm aktır.”

Yüzü görmemek: Kimi şeylere hiç sahip olamamak, onlardan uzak bulunmak.”Çocuklar günlerdir et yüzü görmediler.”

Yüzü gözü açılmak: 1. Çevresi ile ilişkilerini geliştirmeye başlamış olmak, dünyayı anlamaya başlamak. 2. İyiyi kötüyü, kendine yarayanı ayırt edici duruma gelmek.

Yüzü gülmek: 1. Sevinci yüz hatlarında anlaşılır olmak. 2. Neşelenip sıkıntıdan kurtulmak, feraha kavuşmak. “Bakıyorum yüzün gülüyor, sebebi ne ola ki?”

Yüzü kalmamak: Bir kimseye karşı pek borçlu bulunmak ve ondan artık bir şey isteyecek hâli kalmamak. “Bugüne kadar ne istedimse verdi. Artık yüzüm kalmadı, git, isteyebileceksen sen iste.”

Yüzü kara: Utanacak bir durumu olan.

Yüzü kasap süngeri ile silinmiş: Utanacak, sıkılacak, arlanacak yanı kalmamış; arsız.

Yüzünden (suratından) düşen bin parça olmak: Sıkıntısı, öfkesi ve küskünlüğü yüz ifadesinden belli olmak. “Babamın yüzünden düşen bin parça, ne oldu yine?”

Yüzünden okumak: 1. Ezberden değil, yazılı kâğıttan ya da kitaptan okumak. 2. Neler hissettiğini, durumunu yüzünden anlamak. “Onun ne mal olduğu yüzünden anlaşılıyor.”

Yüzüne bir daha bakmamak: Darılıp küsmek, bir daha konuşmamak; önemsemeyip ilgisiz kalmak.

Yüzüne kan gelmek: Benzi beti yerine gelmek, sağlığına kavuştuğu yüzünün kızarmasından belli olmak; soluk rengi geçmek. “İki şişe serum verdiler, sonunda yüzüne kan geldi.”

Yüzünü ağartmak: Yakın çevresinin övünç duymasına neden olacak bir iş yapmak veya başarı kazanmak. “Uluslararası maratonda birinci gelerek milletin yüzünü ağarttı bu çocuk.”

Yüzünü ekşitmek: Rahatsız olduğunu, hoşnut olmadığını, öfke duyduğunu yüz ifadesiyle belli etmek. “Haydi kalk, yüzünü ekşitme öyle, çok kalmayacağız onlarda.”

Yüzünü gören cennetlik: Uzun bir süre ortalıkta görünmeyen kimseler için kullanılır.

Yüzünü kara çıkarmak: Yaptığı bir iş ya da davranışla birini utandırmak, mahçup duruma düşürmek. “Sakın onu gönderme, yüzünü kara çıkarır yoksa, pişman olursun!”

Yüzünü kızartmak: Birini utandırıp yüzünün kızarmasına yol açmak. “Onun utanacağı sözleri söyleyip de yüzünü kızartmadan duramaz mısın sen?”

Yüzünün akıyla çıkmak: Bir işe girip o işten başarı elde ederek, onurunu zedelemeden, utanılacak bir duruma düşmeden çıkmak.

Yüzü sirke satmak: Yüzünden hoşnut olmadığı anlaşılmak, asık yüzlü olmak. “Baksana, yüzü sirke satıyor adamın.”

Yüz üstü bırakmak: Tamamlanmamış bir durumda, yarı yolda bırakmak. “İşleri yüz üstü bırakıp gitti.”

Yüzü soğuk: Ürküntü veren, hoşnutluk vermeyen, sevimsiz. “Aman ne yüzü soğuk adamdı o öyle!”

Yüzü suyu hürmetine: Bir kimsenin hatırına değer verildiği için. “Hz. Peygamber’in yüzü suyu hürmetine Cenab-ı Allah, bizleri inşallah bağışlar.”

Yüzü tutmamak: Bir şey istemeye ya da söylemeye çekinmek, cesaret edememek. “Babamdan para isteyeceğim ama bir türlü yüzüm tutmuyor.”

Yüzü yerde: Alçakgönüllü.

Yüzü yok: “Bir şeyi yapmaya cesareti yok, öyle yanlışlıklar yaptı ki teklif etmeye utanıyor.” anlamında kullanılır.

Yüz vermek: Her istediğini yerine getirerek şımartmak; yakınlık göstererek, hoş görülü davranarak ölçüsüz hareketler yapmasına sebep olmak.

Yüz yüze bakmak: Yakın ilişki içinde bulunup, bu ilişkileri bir süre devam etmek. “Birbirimize iyi davranalım, epey bir zaman burada yüz yüze bakacağız.”

Yüz yüze gelmek: 1. Birden karşılaşmak. 2. Bir araya gelmek. “Bu meseleyi yüz yüze geldiğiniz zaman konuşursunuz.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Zahmet çekmek: Sıkıntı, güçlük, yorgunluk ve eziyetlere katlanmak. “Senin adam olman için az zahmet çekmedim ben.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Zahmete sokmak: Birine sıkıntı, güçlük ve yorgunluk vermek; masraf ettirmek. “Adamcağızı durup dururken zahmete sokmuşsunuz.”

Zaman kazanmak: Birini oyalayarak ihtiyacı olduğu zamanı mümkün olduğunca uzatmaya çalışmak.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Zaman kollamak: 1. Uygun bir fırsat beklemek. 2. Bir işin sırasını beklemek. “Zamanını kolla öyle gir işe, zamansız girip de rezil olma.”

Zaman öldürmek: Kimi şeylerle uğraşarak belli bir zamanın geçmesini sağlamak, boş şeylerle vakit geçirmek. “Burda beklemekle zaman öldürüyoruz beyler.”

Zaman vermek: Bir iş için belli bir süre ayırmak. “Bana biraz zaman verirseniz gidip onu çağırabilirim.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Zaman zaman: Belli olmayan zamanlarda, ara sıra. “Zaman zaman o da aramıza katılırdı.”

Zamane çocuğu: Eski nesile göre hayli yadırganacak davranışlarda bulunup sözler sarf eden kimse. “Zamane çocuğu ne olacak.”

Zar tutmak: Tavla oyununda istediği sayıyı getirmek için, atmadan önce, zarlara parmaklar arasında belli bir biçim verip öyle atmak.

Zart zurt etmek: Bağırıp çağırarak, yükseklerden atıp tutarak çıkışmak; kendini büyük göstererek kaba kuvvet gösterisinde bulunmak.

Zar zor: 1. Güçlükle, zorla. 2. “Ucu ucuna, kıt kanaat, istenilen ölçüye ancak yaklaşabildi.” anlamında kullanılır. “Zar zor getirdik adamı.”

Zehir etmek: Bir şeyin tadını kaçırmak, iyiyken kötü duruma sokmak. “Yediğim şu yemeği zehir ettiniz bana.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Zehir zemberek: İnsanın içine işleyen, onurunu zedeleyen çok acı söz.

Zembereği boşanmak: 1. Saatin zembereği kurulmaz duruma gelmek. 2. Kendini tutamayarak uzun uzun gülmek.

Zemheri zürafası (gibi): Kışın ince elbise giyip gezenler için söylenir.

Zemin hazırlamak: Bir işin gerçekleştirilmesi için uygun ortam hazırlamak, meydana getirmek.

Zemzemle yıkanmış olmak: Biri, ötekine göre çok daha iyi nitelikte olmak.

Zerre kadar: Hiç denecek kadar az. “Onu zerre kadar sevmiyorum.”

Zevahiri kurtarmak: Bir işi gereği gibi değil de üstünkörü yapmak ve böylece söz gelmesini önlemek, görünüşü kurtarmak. “Bu girişimimizle zevahiri kurtardık, daha ne istiyorsun?”

Zeval bulmak: Son bulmak, bozulup yok olmak, çökmek.

Zeval vermemek: Zarar ziyan vermemek, korumak. “Allah kimseye zeval vermesin.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Zevkten dört köşe olmak: Çok mutlu olduğu anlaşılmak, çok sevinip keyiflenmek ve aşırı zevk duymak. “Takımı galip gelince zevkten dört köşe oldu.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Zevkine varmak: Bir şeyin tadını alabilmek, çıkarmak ve duymak; inceliklerini görebilmek. “O sabah, manzaranın zevkine vardık.”

Zevkini çıkarmak: Bir şeyin tadından, güzelliğinden olabildiğince yararlanabilmek. “Gelin şu gezinin zevkini çıkaralım.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Zeytinyağı gibi üste çıkmak: Bir konuda haksız olduğunu kabullenmeyerek kurnazlıkla kendini haklı ya da suçsuz çıkarmaya çalışmak.

Zıddına gitmek: Karşısındakini sinirlendirmek, sinirini bozmak; bir şeyin tersine hareket etmek. “Niçin devamlı benim zıddıma gidiyorsun.”

Zılgıt yemek: Azarlanmak, paylanmak. “Senin yüzünden öğretmenden zılgıt yedik.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Zınk diye durmak: Birdenbire, aniden durmak. “Önümdeki adam zınk diye durunca ne yapacağımı şaşırdım.”

Zırnık (bile) vermemek: Az da olsa, en ufak bir şey de olsa vermemek. “Ona bu mirastan zırnık bile koklatmayacağım.”

Zıvanadan çıkmak: 1. Çok sinirlenip öfkelenmek, taşkınca hareketlerde bulunmak. 2. Delirmek, aklını oynatmak. “Biraz daha konuşup da beni zıvanadan çıkarmayın!”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Zihin açıklığı: İyi, sağlıklı düşünebilme gücü. “Sana Allah’tan zihin açıklığı dilerim.”

Zifiri karanlık: Çok karanlık. “Zifiri karanlıkta yola çıktık.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Zihni bulanmak (karışmak): Sağlıklı düşünemez olmak, olaylar arasındaki bağlantıyı kaybetmek, ne yapacağını şaşırmak. “Bir anda zihnim bulandı, saçmalamaktan korkup konuşmayı yarıda kestim.”

Zihnini bulandırmak: 1. Kuşkulandırmak. 2. Düşünemez hâle getirmek.

Zihnini çelmek: 1. Bir kimseyi yanıltmak. 2. Kandırıp baştan çıkarmak.

Zihnini kurcalamak: Aklına takılan bir şeyi anlamaya, kavramaya çalışmak. “Akşamki mesele zihnimi kurcalayıp duruyor.”

Zihnini oynatmak: Çıldırmak, aklını yitirip delirmek. “Sen zihnini mi oynattın?”

Zil takıp oynamak: Çok sevinmek.

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

Zimmetine geçirmek: 1. Kendine mal etmek. 2. Bir hesabı birinin borcuna eklemek. “Devletin onca malını zimmetine geçirmiş.”

Zincire vurmak: Prangaya vurmak (mahkûmu). “Bütün esirleri zincire vurup zindana atmışlardı.”

Zindan kesilmek: 1. Çok karanlık duruma gelmek. 2. Yaşanılan yer çok sıkıntı verici, yaşanılamayacak derecede kötü hâle gelmek.

Ziyafet çekmek: Konukları yemek vererek ağırlamak. “Düğünümde bir ziyafet bile çekemedim.”

Ziyan etmek: Yersiz, boş yere harcamak. “O kadar ekmeği ziyan etmeye utanmıyor musun?”

Ziyanı yok: “Önemli değil, önemi yok!” anlamında kullanılır.

Ziyaret etmek: Birini görmeye, biriyle görüşmeye, bir yeri görmeye gitmek. “Hastaları ziyaret etmek görevlerimiz arasındadır.”

Zokayı yutmak: Aldatılıp za

Açıklamalı Deyimler Sözlüğürara sokulmak.

Zora binmek: İş güçleşmek, ancak zor kullanarak halledilecek hâle gelmek. “Bir yolunu bulun, sakın işi zora bindirmeyin.”

Zora gelmemek: Sıkıntıya ve baskıya katlanamamak, güçlüğe sabredememek. “Zora gelemem ben, lütfen ısrar etmeyin!”

Zorun ne?: “Ne istiyorsun, amacın ne?” anlamında kullanılır.

Zoru olmak: Kendisini zorlayan bir sıkıntısı, derdi olmak. “Adamın bir zoru olduğu yüzünden belliydi.”

Zurnanın zırt dediği yer: Yapılmakta olan işin en hassas, en önemli, en can alıcı noktası.

Züğürt tesellisi: Kötü bir işte en önemli şeyi kaybettiği zaman bazı önemsiz, iyi olmayan bir yan bularak sevinmek ve kendini avutma.

Zülfüyâra dokunmak: İşle ilgili olanı, hatırlı ve güçlü kimseyi veya yüksek bir makamı kimi söz ve davranışlarla gücendirmek, darılmasına yol açmak. “Hayır geri duramam, zülfüyâra dokunsa da söyleyeceğim.”

Açıklamalı Deyimler Sözlüğü

https://tr.wikipedia.org/wiki/D%C3%AEv%C3%A2nu_Lug%C3%A2ti%27t-T%C3%BCrk

Subscribe
Bildir
guest
0 Yorum
Eskiler
En Yeniler Beğenilenler
Inline Feedbacks
View all comments